In Tsjetsjenië doen mensenrechten er al heel lang niet meer toe

Ojoeb Titijev zit vast wegens drugsbezit. Zijn collega's zijn ervan overtuigd dat het bewijs vals is. Beeld Hollandse Hoogte / AP | Associated Press

Mensenrechtenactivist Ojoeb Titijev zit na een dubieuze aanklacht gevangen in Tsjetsjenië. Hij dreigt daar een lange gevangenisstraf te krijgen.

Naast zijn mensenrechtenwerk is de sport voor Ojoeb Titijev zijn lust en zijn leven. Maar dat was niet de enige reden dat de voormalige gymleraar tot zijn arrestatie in januari vrijwel dagelijks jogde of in de sportzaal was te vinden. "Hij wist dat hij heel sterk moest zijn, zijn lichaam moest kunnen controleren, pijn moest kunnen verdragen. Want hij sloot niet uit dat hij op een dag zou worden ontvoerd en gemarteld", zegt Oleg Orlov, voorzitter van de Russische mensenrechtenorganisatie Memorial.

Titijev (60) was hoofd van het Memorialkantoor in de Tsjetsjeense hoofdstad Grozny. Sinds 9 januari zit hij in de cel, na te zijn aangehouden wegens verboden drugsbezit. Zijn voorarrest is onlangs verlengd tot 9 juni. Zijn collega's zijn er zeker van dat de politie tijdens een aanhouding marihuana onder Titijevs autostoel heeft verstopt. De mensenrechtenactivist hangt tot tien jaar gevangenisstraf boven het hoofd.

WK-voetbal

Eerder deze week ondertekenden zestig gerenommeerde Russen, onder wie schrijvers, regisseurs en wetenschappers, een brief aan de Russische president Poetin met het verzoek de zaak-Titijev onder zijn persoonlijke controle te nemen en ervoor te zorgen dat het proces buiten Tsjetsjenië plaatsvindt, om iedere druk van de plaatselijke autoriteiten uit te sluiten. Diverse internationale mensenrechtengroepen hebben Fifa-voorzitter Gianni Infantino gevraagd bij Rusland aan te dringen op Titijevs vrijlating. Deze zomer vindt het WK voetbal plaats in Rusland.

Memorial is de laatste landelijke mensenrechtenorganisatie die nog een voet aan de grond heeft in Tsjetsjenië. De rest heeft onder druk van de plaatselijke machthebbers de republiek moeten verlaten. De moord op de Tsjetsjeense Memorialvoorziter Natalja Estemirova in 2009 kwam als een enorme schok. "Ojoeb was er kapot van", herinnert zich een voormalige medewerkster van het kantoor in Grozny, die om veiligheidsredenen anoniem wenst te blijven. Het kantoor werd tijdelijk gesloten, maar na rijp beraad en met volmondige instemming van de lokale medewerkers heropend.

Titijev nam de leiding op zich. Hij is al sinds 2000 nauw betrokken bij het mensenrechtenwerk. Estemirova bezocht toen zijn dorp Koertsjaloj om informatie in te winnen over razzia's door de federale Russische troepen, waarbij mensen waren verdwenen. Ze stuitte bij toeval op Titijev, die veel mensen kende en graag bereid was te helpen.

Tragedie

"Dat deed hij omdat hij gymleraar was", vertelt Orlov. "Hij hield van zijn leerlingen, van de jeugd, en zag met pijn in het hart dat generaties van zijn leerlingen, sommigen al volwassen en anderen nog maar net van school, om het leven kwamen, werden gemarteld en vermoord, of zelf de wapens opnamen."

"Voor hem was dat meer dan een tragedie, het was een pijn die hij waarschijnlijk zijn hele leven met zich mee zal dragen", zegt de medewerkster. "Ik geloof dat dat zich ook uit in de zorg voor zijn collega's, hij probeert hen op alle mogelijke manieren te beschermen, misschien vanuit het gevoel dat hij zijn leerlingen niet kon beschermen."

Executies

Titijev zag in de afgelopen achttien jaar de situatie in Tsjetsjenië ingrijpend veranderen. Toen hij begon als mensenrechtenactivist was er een oorlogssituatie waarin Russische troepen strijd leverden met separatisten of islamitische rebellen en stad en land afkamden op zoek naar hun reële of vermeende handlangers. Duizenden mannen verdwenen spoorloos bij deze zogeheten 'zuiveringsoperaties'.

Toen de actieve fase van de oorlog voorbij was kreeg de nieuwe pro-Russische leider Ramzan Kadyrov alle ruimte om een autoritair bewind te vestigen. Sindsdien regeert de angst, wat het mensenrechtenwerk danig bemoeilijkt. Titijev en zijn collega's zijn de Tsjetsjeense autoriteiten al lang een doorn in het oog, zeker na publicaties vorig jaar over 27 mensen die standrechtelijk zouden zijn geëxecuteerd.

Kadyrov noemde mensenrechtenactvisten meer dan eens 'vijanden van het volk' en zei kort na Titijevs arrestatie dat er voor hen 'geen plaats is in Tsjetsjenië'. Kadyrov beloofde hen 'de ruggegraat te breken'.

De naam van de anonieme Memorial-medewerker is bij de redactie bekend.

Moskou steunt schrikbewind

Tsjetsjenië is een deelrepubliek in de Russische noordelijke Kaukasus met 1,4 miljoen inwoners. In 1994 vielen Russische troepen er binnen om het Tsjetsjeense onafhankelijkheidsstreven de kop in te drukken. De daaropvolgende oorlog kostte tienduizenden burgers het leven.

De hoofdstad Grozny veranderde na de zwaarste bombardementen in Europa sinds het eind van de Tweede Wereldoorlog in een smeulende puinhoop. Het verzet van de Tsjetsjenen bleek taaier dan verwacht en Moskou moest instemmen met een vredesakkoord in 1996.

Drie jaar later ontbrandde een nieuwe oorlog, nadat radicaal-islamitische Tsjetsjeense rebellengroepen de buurrepubliek Dagestan waren binnengevallen. Opnieuw vielen er duizenden doden. Het Kremlin streefde naar een geleidelijke 'tsjetsjenisering' van het conflict en gaf de jonge Ramzan Kadyrov, zoon van de vermoorde pro-Russische president Achmad Kadyrov, uitgebreide volmachten en subsidies om koste wat kost de orde te handhaven.

Dat deed Kadyrov met harde hand, door een schrikbewind te vestigen en ieder kritisch geluid te smoren.

Lees ook: Tsjetsjenië gaat drugsgebruikers met grof geweld te lijf

Tsjetsjeense drugsverslaafden worden door de autoriteiten mishandeld. Dat blijkt uit een onderzoek van de Russische nieuwswebsite Republic.ru. In één regio in de Russische deelrepubliek Tsjetsjenië arresteerde de politie alleen al in de maand augustus meer dan zeventig drugsgebruikers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden