'In Sint-Petersburg stroomt de historie over straat'

Jan Brokken (1949), schrijver

"Ik schrijf altijd vanuit verbazing. Toen ik zes jaar geleden aan 'Baltische zielen' werkte, bleek dat de meeste Nederlanders niets van Estland, Letland en Litouwen wisten, ikzelf incluis. Van de ene verbazing viel ik in de andere.

Bij Sint-Petersburg ligt dat net iets anders, omdat daarover al veel is vastgelegd. Maar altijd vanuit een politieke optiek. Of het nu gaat over de tsarentijd, de communistische periode of het nu: het regime heeft nooit gedeugd. Er is altijd sprake van een negatieve toon, terwijl ik ook enorm kan genieten van het andere Sint-Petersburg. Een boek over de verrassende kant van die stad, dat wilde ik maken.

Om onderzoek te doen voor 'De Kozakkentuin' was ik er vorig jaar. Rondlopend door de straten vielen me zoveel dingen op. Ik schreef alles op en met Kerst ben ik spontaan gaan schrijven aan wat 'De gloed van Sint-Petersburg' is geworden.

Veertig jaar daarvoor, in 1975, was ik voor het eerst in Sint-Petersburg, toen Leningrad geheten. In die tijd werkte ik nog bij Trouw. Van mijn eerste spaarcenten ging ik naar de Sovjet-Unie. Ik was gek op Russische muziek en verslond de Russische Bibliotheek. Daardoor had ik een sprookjesachtig beeld van de stad.

De Jan Brokken van toen was een typische jongen uit de jaren zeventig. Ik bewonderde dissidenten als Sacharov en Amalrik. In 'De gloed' staat een foto van mij, zittend op een bankje in Leningrad. Met een grote Solzjenitsynbaard ben ik verdiept in een Russische klassieker. Ik was ontzettend serieus, denk dat ik nu een stuk vrolijker ben.

Destijds zocht ik het Sint-Petersburg waarover ik las. Ik schrijf in 'De gloed' over een bezoek aan het Poesjkinmuseum. Een vrouw die deed alsof ze een verhouding met de negentiende-eeuwse dichter had, leidde me daar urenlang rond. Dat maakte diepe indruk. Het vertelde me: dit is geen dode schrijver, hij leeft.

Zelf was ik gefascineerd door dichteres Anna Achmatova. Haar klasse en aristocratische uitstraling vond ik waanzinnig aantrekkelijk, dat is nooit overgegaan. Dolgraag had ik in de schoenen van Joseph Brodsky gestaan, die elke dag bij haar langsging. De geest van Achmatova was zo'n fakkel, wat zou ik er veel voor over hebben gehad om haar te mogen spreken.

Bij mijn bezoek vorig jaar bleken alle verhalen in elkaar te grijpen. Ik begon met Achmatova; ging verder met Aleksandr Blok en Andrej Bely, dichters die om dezelfde vrouw vochten; en op haar beurt had Achmatova een ongezouten mening over die felbegeerde dame. Alles had met alles te maken.

Eindeloos zou ik aan dit boek hebben kunnen doorschrijven: Sint-Petersburg was een toevluchtsoord voor honderden dichters, schrijvers, schilders en musici. Heel beroemde, maar ook totaal vergeten kunstenaars.

De kunst is in Sint-Petersburg zoveel zichtbaarder dan in bijvoorbeeld Amsterdam. De schrijvers komen op je af, zo indringend hebben ze plekken in de stad beschreven. Wanneer je over de Nevski Prospekt wandelt, schieten je als vanzelf flarden Gogol binnen. Je kunt zeggen: dáár stond Dostojevski voor het executiepeloton, dáár, bij die gevangenismuur, heeft Achmatova haar beroemde gedicht 'Requiem' geschreven, dáár heeft Poesjkin het duel uitgevochten dat hem zijn leven kostte. De geschiedenis van de kunsten is in Sint-Petersburg zoveel heftiger en dramatischer dan in Amsterdam, Londen of Parijs. Het is alsof de beklemming uit de muren stroomt.

Ondanks dat ik me met geen stad méér verbonden voel, wonen wil ik er niet. Het fijne van reizen is dat je voortdurend kunt vergelijken, en je verbazen. Dat wil ik behouden."

Jan Brokken: De gloed van Sint-Petersburg. Wandelingen door heden en verleden Atlas Contact; 206 blz. euro 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden