'In pure domheid  schuilt enorme macht'

Na dertien dagen mailen staat de Chinese voorvechter van het vrije woord een interview toe, zij het onder strikte voorwaarden. Van Chinese kunstenaars heeft hij intussen geen hoge pet op: 'Waarom zijn die anderen niet beroemd?'

Tien over half negen 's ochtends en Marlene heeft haar dag niet. Een van Ai Weiwei's katten heeft op haar toetsenbord gepist. Ze haalt de letters los om bij de urine te komen. Een hand geeft ze niet. "Wacht even tot hij de woonkamer uit is voor jullie je apparatuur opzetten."

Na dertien dagen mailen met verschillende pr-dames heb ik een uur Ai Weiwei, om voor krant en televisie terug te kijken op zijn vrijlating uit illegale detentie, vandaag twee jaar geleden. Kunst en het leven in het algemeen staan ook op de lijst gespreksonderwerpen die ik aan zijn persdienst heb doorgegeven.

Licht en camera staan, ik clip net een microfoontje op zijn gestreepte overhemd als Marlene begint te sputteren. Pr-logica. Een uur wordt slechts toegewezen voor artikelen van vier pagina's. Geen televisie, want televisie krijgt slechts twintig minuten. En ik heb een uur.

Omdat Marlene onwrikbaar blijft beweren dat ik mijn televisieinterview niet duidelijk genoeg heb aangevraagd, wend ik me tot Ai Weiwei. In het Chinees vertel ik welke afspraken er per e-mail zijn gemaakt. Ai serveert me af in het Engels, zoals alleen een Chinees dat kan. "U moet wel begrijpen dat mijn kantoor strikte procedures heeft."

Dit is een bekend zinnetje in China. Ik hoor het vaak. Meestal komt het van de autoriteiten. Die impliceren daarmee dat ik iets tegen de regels doe en dat het probleem bij mij ligt omdat een buitenlander nu eenmaal niets van China snapt. En als ik dat niet snel begrijp, gaat het hele interview niet door.

Aan de lichaamstaal van de voorvechter van het ongecensureerde woord en diens publiciteitshofdame te zien, zou dat nu ook kunnen gebeuren. Dus ik zet de camera op zwart, en zo begint mijn uurtje met de meest geïnterviewde man van China.

De aardbeving van 2008 luidde uw activisme in. U stelde de slechte bouwkwaliteit van scholen aan de kaak en vestigde de aandacht op het hoge aantal omgekomen kinderen. Onlangs was er weer een aardbeving, in hetzelfde gebied. Wat maakt dat bij u los?

"Niet veel. Ik weet dat ik als eenling vrijwel niets kan doen, ik sta immers zwaar onder toezicht van de staat. Die verafschuwt mijn acties die jongeren lieten inzien dat ze meer konden doen dan opgewonden, verdrietig of teleurgesteld zijn. Met het opstellen van een namenlijst van tijdens de aardbeving omgekomen scholieren liet ik onze macht zien: wij burgers doen ook mee! Natuurlijk is dat verworden tot een voorbeeld van het tegenovergestelde, want de staat heeft me stevig aangepakt."

Wat gaf de doorslag voor uw arrestatie?

"Ze zeiden: we leren je een lesje... Nee, eigenlijk wilden ze vooral de samenleving iets leren. Die moest worden doordrongen van het feit dat ik een onbetrouwbare leugenaar was. Tegelijkertijd wilden ze me voor elk vrij woord laten boeten met een stukje van mijn leven. Zo zeiden ze het. Letterlijk."

Hoe hebben die 81 dagen illegale detentie de verhouding tussen u en de staat veranderd?

"De afstand tussen ons is kleiner geworden. Zij hebben nu glashelder wie ik ben, ik weet wat zij kunnen doen. Nuttig is dat niet, want waarom zou ik in een omgeving moeten leven waar lijden de norm is? Alsof je een enorme machine goederen laat maken waar geen markt voor is. Hele generaties mensen komen als onbruikbare producten uit deze Chinese machine."

U bent online, u twittert. Op welk moment na uw vrijlating werd dat normaal?

"Een jaar lang was ik voorwaardelijk vrij en konden ze me elk moment opnieuw pakken. Mijn vrijheid had grenzen: geen interviews van buitenlandse journalisten, niet twitteren en geen contact met buitenlanders. Ik heb geprobeerd die regels te volgen, maar ik kon het niet. Nu hebben ze het min of meer opgegeven. Ergens houden ze me nog steeds in de gaten, maar onprettig maken ze me het niet meer."

Uw paspoort is in beslag genomen. Wat gebeurt er als u op het politiebureau om uw paspoort vraagt?

"Ze weigeren koppig elke vorm van communicatie. Elke keer als ze me niet laten uitreizen, is dat slecht voor hun reputatie. Drie jaar geleden, voor mijn arrestatie, vroeg ik: hebben jullie nou een bepaald systeem voor analyse en evaluatie? Want elke keer als ze me hinderen maakt dat me beroemder, terwijl ik maar een gewone kunstenaar zou zijn als ze zich niet met me zouden bemoeien of me effectiever zouden controleren. Acht miljoen partijleden, enorm leger, alle autoriteit, natuurlijke hulpbronnen, en nog bang zijn voor het woord van een enkele man. Ze zijn dom."

Als het systeem zo dom is, waarom bestaat het dan nog?

"In pure domheid schuilt enorme macht. Domheid hoeft niet redelijk te zijn. Begrijp je waarom ik meer kan zeggen als je niet filmt? Daar word ik zenuwachtig van, dan praat ik minder. Dat voelt onprettig. Het is niet goed om televisieopnames en een interview over dit thema te combineren."

Zeg 'Chinese kunst' en het Westen zegt 'Ai Weiwei.' Hoe verandert die enorme roem uw relatie met vakgenoten?

"Jammer dat Chinese kunstenaars op dit gebied niet beter hun best doen. Ik voel met ze mee, maar dat ze kapitalen verdienen, alleen omdat ze een mooi schilderijtje maken, is schandalig. Waarom kunnen ze niet vechten? Echt knokken, en daarop beoordeeld worden? Chinese kunstenaars, ik vind er niet veel aan."

Uw volgelingen noemen u God Ai. Hoe is het om God genoemd te worden?

"Dat is een grapje: God bestaat niet. Iemand die zoveel moeilijkheden heeft overleefd als ik, is misschien God, zo denken ze. Verdwijnen is eenvoudig in China. Als je sterft, ga je dood. Verdwijn je, dan ben je weg. Niemand die het iets kan schelen. Maar ik leef nog en ik communiceer met jan en alleman en zij met mij. Zonder fantasieën of verwachtingen."

Wat wilt u overbrengen met uw lied 'Idioot'?

"Het gaat over internet. Ieder individu moet zijn nek uitsteken, als ware hij een idioot. Want er wordt online wat afgepraat over China, maar niemand stelt vragen die er echt toe doen. Chinezen zijn afgericht om slaafs hun mening voor zich te houden. Ze hoeven slechts hun gevoel van eigenwaarde op te geven om zich beter te beschermen tegen deze wrede maatschappij. Egoïstisch en zorgwekkend.

"Ik schrijf mijn ervaringen in detentie op, maar zo'n boek schrijven is droog werk. Mijn vader heeft verschrikkelijke dingen meegemaakt, maar hij bleef optimistisch, ik heb hem nooit horen klagen. Ben ik zoveel minder dan mijn vader, omdat ik me wel uitspreek, dacht ik. Tot ik me realiseerde dat mijn detentie een gebeurtenis van algemeen belang is geworden, waar veel mensen emotie en energie in hebben gestopt. Vertellen wat me overkomen is, is een verplichting aan de samenleving. Ook is het een waarschuwing aan diegenen die me arresteerden: wat ze hebben gedaan werkt niet met mij. En als het met mij niet werkt, werkt het met anderen ook niet. Zo heel ik mezelf, want er is een flinke hap uit mijn leven genomen en daar heb ik het moeilijk mee."

Welke sporen laat dat in de ziel achter?

"Geen enkele, hoop ik. Een klein krasje misschien. Ach, het stelt niets voor. Laat ik het zo uitleggen: veel Chinezen van mijn leeftijd, optimistische schrijvers en dichters, hebben al drie keer vastgezeten - of ze zitten nog steeds in de gevangenis - en ze hebben minder gezegd dan ik."

Nobelprijswinnaar Liu Xiaobo (tot elf jaar gevangenisstraf veroordeelde schrijver, red.) en Hu Jia (dissident, red.) zijn bekend, maar zoveel namen zijn in het Westen onbekend. Zoals Liu Xia...

"Wie?"

Liu Xia, Liu Xiaobo's vrouw.

"Zij wordt oneerlijk behandeld, maar ik denk dat ze als persoon niet genoeg terugvecht. Ze verzet zich nauwelijks."

Maar ze wordt al jaren onder huisarrest gehouden, ze mag niet naar buiten.

"Zo zit dat niet in elkaar. Ze mag best naar buiten, maar onder bewaking. Haar situatie is speciaal. Ze kan bij haar man op bezoek. Daar heeft ze afspraken over (met de staat, red.)."

Ze zal wel moeten, want anders krijgt Liu Xiaobo in de gevangenis niemand op bezoek. Dat zijn ingewikkelde situaties en zij is niet de enige. Maar uw situatie krijgt meer aandacht, omdat u beroemd bent.

"Daar ben ik het totaal niet mee eens. Waarom zijn die anderen niet beroemd? Waarom spreken die anderen zich niet uit? Omdat ze het niet durven. Of omdat ze afspraken maken dat ze hun mond houden. Ik weiger dat."

Bedoelt u dat zij minder dapper zijn?

"Ik ben niet dapper, ik ben kwetsbaar. Ik wist niet waar ik zat opgesloten en daar waren mensen echt niet 81 dagen doorlopend bezorgd over. Ik ben het niet met uw interpretatie eens, dat alleen ik aandacht krijg. Ik hoop juist dat u eens aandacht aan andere mensen gaat besteden, dat verkleint het risico voor mij. Ja toch? Waarom moet ik het altijd zijn? Dat is heel gevaarlijk! Ik maak geen grapje! Waarom staan die anderen niet op?"

Sommige mensen zeggen, waarom moet het altijd Ai Weiwei zijn? Omdat Ai Weiwei wil dat het altijd over Ai Weiwei gaat.

"Waarom willen die mensen dan niet dat het om hen gaat? Waarom verstoppen ze zich?"

Dat is een boeiende vraag. Wat hebben ze daarop te zeggen?

"Ik vind het niet nodig met ze te communiceren, ze hebben alleen maar stomme vragen. Waarom staan andere kunstenaars niet op en spreken zich uit over alle problemen?"

Staat u alleen?

"Wat maakt dat uit! Niet eenzaam zijn, daar heb ik geen behoefte aan: ik weet dat ik alleen sta. Ik probeer een goed mens te zijn en dat is genoeg. Ik hoef ook geen hulp van anderen."

We hebben het vroeger over het verband tussen politiek en kunst gehad. U bent curator van een tentoonstelling in Groningen. Vanuit dat perspectief wil ik u vragen hoe u tegen kunst zonder politieke lading aankijkt.

"In China ben ik maar in één ding geïnteresseerd: politiek. Chinese media mogen mijn naam niet noemen: is dat politiek of artistiek? Ik vind het niet prettig me met politiek bezig te houden, maar iedereen is hier totaal gepolitiseerd. Van jongs af aan zijn we kort gehouden. Opleiding, familie, collega's: iedereen kijkt op dezelfde manier tegen zaken aan. Er is geen ontkomen aan politiek. Niet in China. Wie denkt buiten de politiek te staan, is al verworden tot een offer voor de politiek. "

Kent uw leven korte apolitieke momenten? Bijvoorbeeld als u met uw zoon in het park speelt?

"Zeer zeker niet. Mensen maken stiekem foto's vanachter het struikgewas. Niet alleen van mij, ook van het trekkarretje van mijn zoon. Ik heb foto's dat ze me fotograferen op Twitter gezet."

Zijn er hoekjes in het bewustzijn waar de politiek niet doordringt?

"Politiek is een stromende rivier die nooit tot stilstand komt. Als elk nieuwtje streng wordt gecensureerd, als elk geluid en elke gezichtsuitdrukking het resultaat van politiek zijn, hoe kan er dan een apolitieke minuut bestaan? Of een apolitieke seconde?"

Hoe vermoeiend is dat?

"Waarom zou ik moe zijn? Dit is ons leefmilieu. Varkens zijn gewend in de stront te leven. Wij vinden die stront stinken, maar het varken vindt dat niet. Hou op met jullie Nederlandse blik naar ons te kijken. Ik ben absoluut niet moe, ik denk dat jullie moe zijn. Jij, zelfs de simpelste zaken begrijp je niet. En dat vind je te vermoeiend, nietwaar?"

Op dit moment resten nog zeven minuten voor een paar foto's en daarna is de tijd om. Hij beent weg. Zonder hand, zonder groet. Ik ben al bijna bij de buitendeur als Marlene me staande houdt. Het interview moet worden geautoriseerd wegens de gevoeligheid van het onderwerp. Dat is de procedure. Dat moet ik toch begrijpen. Iedere journalist begrijpt dat.

Wie is Ai Weiwei?
Geboren: Peking, 1957

Woonplaats: Peking Ai Weiwei is kunstenaar, politiek activist en filosoof, maar houdt zich ook bezig met architectuur, fotografie en film. Hij studeerde aan de filmacademie van Peking en woonde tussen 1981 en 1993 in New York, waar hij werkte als schoonmaker en timmerman. Ai Weiwei selecteerde 37 Chinese protestkunstenaars voor de tentoonstelling 'Fuck off 2' in het Groninger Museum (t/m 17 november).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden