In oude luister hersteld

Vandaag opent het illustere Bolsjoj in Moskou weer zijn deuren, na een jarenlange en peperdure verbouwing die het aftakelende theater van de ondergang moest redden. 'Ziet u die gobelins?'

'Kijkt u eens naar die kroonluchters! De gasventieltjes zitten er weer op, want het waren gaslampen die in het theater zijn aangebracht in 1863. Of die vergulde initialen daar op de muur van de laatste tsaar Nicolaas II, ter ere van wie de laatste grote verbouwing van de foyer heeft plaatsgevonden in 1895-1896."

Michail Sidorovs geestdrift kent geen grenzen. Uren kan hij doorpraten over het als nieuw fonkelende en blinkende interieur van het Bolsjoj-theater, dat vandaag na een peperdure, zes jaar durende verbouwing opnieuw zijn deuren opent voor het publiek. Sidorov is woordvoerder van het Russische bouwbedrijf Summa dat verantwoordelijk is voor de afwerking van het miljoenenproject, bedoeld om het aftakelende theater van de ondergang te redden en het in oude, negentiende-eeuwse luister te herstellen. Gepassioneerd leidt hij een groep journalisten door de zalen van het Bolsjoj.

"Ziet u die gobelins? Daar zijn ze in de twintigste eeuw heel ruw mee omgesprongen. Aan het begin van de jaren twintig hebben ze gewoon met een schaar alle symbolen die verwezen naar de tsaren eruit geknipt, zoals de tweekoppige adelaars. En in de jaren zeventig hebben ze ze zelfs naar de wasserette gebracht. Ze leken onherstelbaar, maar de restaurateurs hebben vijf jaar lang met de hand alles weer draadje voor draadje hersteld."

De geschiedenis van het Bolsjoj is een aaneenschakeling van verval en wederopbouw. Het monumentale gebouw in het hart van Moskou is sinds 1776 meermalen letterlijk uit de as herrezen, zoals na de brand van 1812 die het grootste deel van de stad in vlammen deed opgaan, en opnieuw in 1853. Het huidige gebouw functioneert sinds 1856. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het getroffen door een vliegtuigbom.

De twintigste eeuw liet ook andere sporen na. Congressen van de communistische partij die er plaatsvonden, deden het gebouw geen goed. De akoestiek holde achteruit en de faciliteiten voor publiek en acteurs voldeden al lang niet meer aan de eisen van de moderne tijd. Acteurs moesten het doen met maar een toilet en douche per etage, voor mensen met een handicap was het Bolsjoj ontoegankelijk. In 2005 ging het theater dicht voor een grondige verbouwing die naar verwachting drie jaar zou duren.

"Het gebouw verkeerde in een deplorabele toestand", zegt theater- directeur Anatoli Iksanov. "Het laatste seizoen voor de sluiting lieten we het publiek binnen via de zijingangen, omdat we bang waren dat de hoofdingang kon instorten. In de bovenste twee rijen balkons lieten we geen publiek meer toe. De situatie was echt kritiek."

De reconstructie nam zes lange jaren in beslag. Dat was voor een deel het gevolg van gesjoemel door de oorspronkelijke aannemers, die blijkens een rapport van de Rekenkamer willekeurig hun tarieven wijzigden of zich meermalen voor hetzelfde werk lieten betalen. Summa nam het werk over in 2009. Toen al werd berekend dat de uiteindelijke kosten van de verbouwing zestienmaal hoger zouden liggen dan geraamd. Volgens het ministerie van cultuur bedragen die 21 miljard roebel, bijna een half miljard euro. Volgens andere schattingen heeft het project de Russische belastingbetaler nog beduidend meer gekost.

"Toen de verbouwing begon, had niemand enig idee wat de restaurateurs te wachten stond", zegt Sidorov. "Toen ze het fundament blootlegden, bleken er scheuren in te zitten van wel dertig centimeter doorsnee, je kon er een arm insteken. Het fundament was een samenraapsel van afzonderlijke stukken uit verschillende perioden." Het oude fundament moest daarom eerst worden verwijderd. "Een moeilijke beslissing", zegt Sidorov. "Het was zelfs beangstigend. Niemand wist precies hoe het gebouw zich zou gedragen. Door die scheuren had het gebouw als een kaartenhuis kunnen instorten." Sinds eind 2009 rust het theater op duizend heipalen en is die zorg voorbij.

In de grote zaal is het in de laatste dagen voor de grandioze opening nog een drukte van belang. In oranje overalls geklede bouwvakkers zijn druk in de weer met hamers en boormachines. "Dat is allemaal voor het gala", verzekert Iksanov. "Het werk aan het theater is af." Albina Sjagimoeratova bekijkt de werkzaamheden glimlachend vanaf het podium, de plek waar zij vanaf volgende week moet schitteren als sopraan in de opera 'Roeslan en Ljoedmila' van Glinka. Het vervult haar met trots. "Ik heb aan het Moskouse conservatorium gestudeerd en nooit opgetreden in het Bolsjoj-theater. Dat ik nu het historische podium mag openen na de verbouwing is een enorme eer." Sjagimoeratova verbaast zich over de nieuwe orkestbak. "Gigantisch gewoon, dat zie je nergens, zelfs niet in het Metropolitan in New York." Ze is lovend over de akoestiek, die volgens de restaurateurs met hulp van Duitse experts weer helemaal terug is op het oude niveau.

"De akoestiek hier was ooit de beste in de wereld", zegt Sidorov. "Maar geleidelijk hebben ze heel veel voor de akoestiek belangrijke materialen verwijderd. Hout werd vervangen door triplex en spaanplaat, piepschuim werd gebruikt als isolatiemateriaal. Daardoor zakte het Bolsjoj tegen het eind van de twintigste eeuw naar de zestigste plaats op de wereldranglijst van beste operatheaters. Nu zijn we helemaal terug."

Paradepaardje van Russisch ballet en de opera
Het Bolsjoj-theater geldt samen met het Mariinski Theater in St. Petersburg als het paradepaardje van het Russische ballet en de opera. Tal van wereldberoemde opera- en balletvoorstellingen beleefden op de planken van het Bolsjoj hun première, zoals de opera 'Boris Godoenov' van Modest Moesorgski, 'Het meisje van Pskov' van Nikolaj Rimski-Korsakov, 'Het Zwanenmeer' en 'Mazeppa' van Pjotr Tsjajkovski, 'Aleko' van Sergej Rachmaninov en 'De Lady Macbeth uit het district van Mtsensk' van Dmitri Sjostakovitsj.

Grote namen uit de opera- en balletgeschiedenis vierden er triomfen, onder hen Fjodor Sjaljapin en Maja Plisetskaja. Wereldwijd is de glans van het Bolsjoj de laatste decennia afgenomen, doordat het zich bleef concentreren op klassiek ballet en opera en er weinig ruimte was voor vernieuwing.

In 2004 voerde Het Nationale Ballet er Hans van Manens 'Adagio Hammerklavier' uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden