'In ongenade' in Vlaanderen

Vlaamse schrijfster herschrijft de roman van Coetzee met omgekeerde sekserollen

Een roman kan je raken vanwege het meeslepende verhaal, indruk maken met een uitzonderlijke stijl of verrassen om een originele visie. Maar het is ook mogelijk dat een roman schijnbaar rotsvaste zekerheden ondermijnt en uitdaagt om daarover de discussie aan te gaan. Zo'n roman heeft niet zelden een cerebrale inslag. 'Alles verandert' van Kristien Hemmerechts is een treffend voorbeeld.

Hemmerechts heeft haar boek bewust, maar ook nogal geforceerd, gemodelleerd naar voorbeeld van J.M. Coetzee's 'In ongenade', alleen de sekserollen heeft ze omgekeerd. In 'Alles verandert' zijn het vrouwen die beschikken over de macht, ook als dat negatief uitpakt. Hoofdpersoon Iris is net als Coetzee's protagonist David Lurie universitair literatuurdocent. Met haar kille en onaangedane karakter wekt ze nauwelijks enige sympathie. Hoewel ze beweert te weten wat liefde is, gedraagt ze zich tegenover anderen, haar kinderen en minnaars voorop, heerszuchtig, jaloers en agressief. Hoe dat zo is gekomen, blijft jammer genoeg tot het einde toe onopgehelderd.

In haar onderwijspraktijk werkt Iris met een door haar ontwikkelde TransSexLit-test die ze haar studenten laat toepassen op literaire meesterwerken als Nabokovs 'Lolita' en, jawel, Coetzee's 'In ongenade'. De bedoeling is om te laten zien dat de lezer een heel andere indruk van een roman krijgt als de gebruikelijke genderrollen worden omgekeerd. In feite is 'Alles verandert' ook het resultaat van zo'n TransSexLit-test. Evenals Coetzee's hoofdpersoon wordt ook Iris beschuldigd van seksueel wangedrag ten opzichte van een student. Hemmerechts compliceert haar casus door van die student geen man maar een vrouw te maken en naderhand te onthullen dat het slachtoffer ook niet smetteloos is.

Nadat Iris vanwege de genoemde affaire tijdelijk is geschorst, gaat ze op zoek naar haar zoon Peter, die een paar jaar eerder met ongenoegen het ouderlijk huis heeft verlaten. Hij werkt als huisbewaarder in een diplomatenwoning die hij samen met een stel bediendes moet bewaken tegen ongewenste bezoekers uit een nabijgelegen asielzoekerscentrum. Op een dag wordt Iris, die tijdelijk bij Peter is ingetrokken, overvallen door drie zwarte vrouwen, met haar eigen dildo verkracht en zwaar gewond achtergelaten. Net als de verkrachte dochter van Coetzee's hoofdpersoon weigert Iris aangifte bij de politie te doen, in haar geval uit vrouwelijke solidariteit.

Al met al heeft deze herschrijving van 'In ongenade' een sterk vervreemdend effect. Daar komt nog bij dat alle personages onsympathiek zijn. Zo is Peter lui en passief en niet bereid zich voor iets of iemand in te zetten. Onverschillig als hij is, is hij wel in staat zich bij veranderende omstandigheden neer te leggen, zoals de komst van niet-Europese migranten.

Het is vrijwel onmogelijk je bij deze tamelijk vlak getekende personages emotioneel betrokken te voelen. Maar dat is precies waar Hemmerechts je hebben wil. Met haar nu eens afstandelijke en dan weer provocerende manier van schrijven laat ze je bungelen in een drukkend ongemak. Ze dwingt je kritisch mee te denken over het onontkoombare verband tussen macht, geweld en seksualiteit, en de rol die man-vrouwverhoudingen daarin spelen.

Wat dat betreft gaat ze niet alleen het gesprek aan met Coetzee, maar ook met Michel Houellebecq. En net als deze twee schrijvers neemt ze bewust het risico dat ze van racistische vooroordelen wordt beticht. Zwarte vluchtelingen en migranten figureren hier als de usual suspects, die gelden als bedreigend, onbetrouwbaar, primitief, irrationeel. Nu de westerlingen in toenemende mate te maken krijgen met hun blijvende aanwezigheid, kunnen de weldenkenden onder hen weinig anders dan zich lijdzaam daaraan onderwerpen. Dit alles maakt van 'Alles verandert', hoewel niet altijd een geslaagd experiment, een krachtige roman waarin Hemmerechts onvervaard een aantal prangende kwesties onder ogen ziet.

Kristien Hemmerechts: Alles verandert De Geus; 288 blz. euro 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden