'In Nederland verwarren we sorry zeggen met schuld op je nemen'

Oprah en Lance. Beeld ANP
Oprah en Lance.Beeld ANP

Van de banken tot het wielrennen - in veel sectoren zou een waarheidscommissie goed werk kunnen doen, meent Denker des Vaderlands Hans Achterhuis. Maar in Nederland verwarren we sorry zeggen met schuld op je nemen.

'Ik hou van het fietsen", beklemtoonde Lance Armstrong aan het einde van zijn interview met Oprah Winfrey. "Ik hou echt van het fietsen. En ik heb geen krediet, maar mocht er een commissie komen waar je je verhaal kan doen en ik word uitgenodigd, dan sta ik gelijk voor de deur."

Dit was zo'n beetje de laatste verzuchting van Armstrong in het beroemdste sportinterview uit de geschiedenis. "En wellicht ook het enige fragment waarover je zinnig kunt doordenken," zegt Hans Achterhuis, Denker des Vaderlands.

"Armstrong vond dat er ook in de wielersport een 'waarheidscommissie' moest komen. De analogie met de beroemde Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie was duidelijk. Achterhuis: "Net als na de apartheid in Zuid-Afrika zou er via openbare bekentenissen ook in de wielersport schoon schip gemaakt kunnen worden. Wie de volledige waarheid over zijn dopingverleden opbiechtte, zou vergeving krijgen en opnieuw mogen beginnen."

Wellicht is dit de enig werkbare oplossing om niet te verzanden in een eeuwigdurende heksenjacht?

"Het idee is aantrekkelijk. Je zou zo'n Waarheids- en Verzoeningscommissie niet alleen voor de wielersport kunnen instellen, maar op meer maatschappelijke terreinen waar het vertrouwen tussen daders en gedupeerden volstrekt verdwenen is."

Zoals?

"De bankensector. Wie de geschiedenis van SNS Reaal, die tot de noodzaak van een ingreep leidde, op zich in laat werken, ontkomt niet aan intense gevoelens van wantrouwen. Hier lijkt minstens evenveel aan de hand als in de wielersport. Hoofdrolspelers van de bank, toezichthouders en betrokken politici hebben misschien nog meer te verbergen dan Armstrong, de Rabobank, sportjournalisten en de internationale wielerunie UCI bij elkaar. De maatschappelijke schade die de bankiers hebben aangericht is in elk geval veel groter.

"Terwijl de sportliefhebbers zich alleen maar bedrogen kunnen voelen door een goed betaalde poppenkastopvoering, zijn grote groepen cliënten door financiële instellingen om de tuin geleid en ernstig gedupeerd. Net zo min als de renners van de Raboploeg die nog niet bekend hebben door niemand meer geloofd worden, kunnen wij Nederlanders nog geloven in uitspraken van onze financiële elite. Want zoals de wielersport Armstrong als zondebok heeft geofferd, heeft de financiële wereld oud-topman Sjoerd van Keulen van SNS Reaal voor de populistische wolven geworpen. Dat in beide gevallen nog kort geleden tegen beide leiders met ontzag werd opgezien, dat men vriendschappelijk met hen omging en hen zelfs openlijk bewonderde, lijkt totaal vergeten."

We stellen onmiddellijk twee Waarheids- en Verzoeningscommissies in.

"Het spijt me, ik zie het nog niet direct gebeuren."

Waarom niet?

"Hoe mooi het ook klinkt, nee, Waarheids- en Verzoeningscommissie zijn bij ons niet alleen onhaalbaar, ze zullen hier zelfs niet begrepen worden."

Onderschat u nu niet de verstandelijke vermogens van Armstrong, of van Van Keulen?

"Het gaat daarbij niet om hun intellect maar om hun morele bewustzijn. Bij zo'n Waarheids- en Verzoeningscommissie spelen de termen schuld, boete, biecht, berouw, verzoening en vergeving een essentiële rol. Het begrip van die termen is bij de hoofdrolspelers te ver weggezakt om te kunnen functioneren binnen zo'n commissie."

Armstrong en anderen zijn te slecht?

"Daar gaat het me niet om. Die termen als schuld, boete, vergeving horen bij een traditioneel mensbeeld dat veel moderne westerse mensen tegenwoordig achter zich hebben gelaten.

"In Zuid-Afrika leefde zowel de traditie van het christendom als de Afrikaanse filosofie van de Ubuntu, de gemeenschappelijkheid, de saamhorigheid. Vanuit deze achtergrond kon de Waarheids- en Verzoeningscommissie opereren. Wie de verslagen ervan leest, moet wel onder de indruk raken. Daders en slachtoffers leerden elkaar in de ogen te kijken, waardoor ze soms tot verzoening en vergeving konden komen."

We kunnen toch een confrontatie organiseren tussen bankiers en gedupeerde cliënten?

"Zou dat werken? Sinds de kredietcrisis heb ik nog geen enkel geluid uit de financiële wereld gehoord dat op schuld, boete en berouw wees.

"Even terug naar Armstrong. Hij gaf alleen toe wat onvermijdelijk was en toonde geen berouw over zijn daden, hoogstens spijt dat hij tegen de lamp gelopen was. Armstrongs voorstel leek er vooral op gericht om via de vergelijking met anderen zichzelf schoon te wassen. Maar zelfs een geforceerde halve biecht à la Armstrong heeft er in de bancaire wereld niet plaatsgevonden."

Het uitblijven daarvan heeft met ons huidige mensbeeld te maken?

"Ja. Hoe radicaal nieuw dit mensbeeld is vergeleken met onze traditie, kan ik het beste kort duidelijk maken aan de hand van de filosofie van de Amerikaanse denkster en romanschrijfster Ayn Rand, die ik in mijn boek 'De utopie van de vrije markt' uitvoerig heb geanalyseerd.

"In de financiële wereld is de belangrijkste roman van Rand 'De kracht van Atlantis' een cultboek. De utopische boodschap van dit boek liegt er niet om. Zoals elke utopist wil Rand totaal breken met een slecht geacht verleden. In dat verleden werden mensen opgeroepen om altruïstisch te handelen, om zich om hun medemensen te bekommeren.

Rand veegt de vloer aan met dit soort ideeën. Atlantis, de utopie van de nieuwe wereld die zij schetst, is een 'utopie van de hebzucht'. Mensen moeten hier leren om 'rationele egoïsten' te worden. Je ergens schuldig over voelen, hoort volgens Rand tot een irrationeel en duister verleden, laat staan dat je boete zou moeten doen voor je daden."

Rand behoort in de VS tot de best verkochte auteurs ooit. In Nederland is zij tamelijk onbekend. U kunt haar toch niet tot een universele zondebok maken voor de verandering in mensbeeld die de afgelopen tientallen jaren heeft plaatsgevonden en die ons allemaal aangaat?

"Nee. Je hoeft echt niet rechtstreeks door het lezen van haar boeken beïnvloed te zijn om te onderkennen dat veel hedendaagse mensen zichzelf en de maatschappij door een vergelijkbare bril bekijken. Daarom werden Armstrong en Van Keulen in een zeer recent verleden ook zo bewonderd, daarom meenden zij zelf ook oprecht dat zij deze bewondering verdienden. Het idee dat er van misstappen sprake was, dat er boete gedaan zou moeten worden en dat er verzoening gezocht moet worden, is vanuit dit perspectief inderdaad onzinnig."

Staatssecretaris Wilma Mansveld die over het spoor in Nederland gaat heeft onlangs haar excuses aangeboden aan de Tweede Kamer, omdat belangrijke rapporten te laat naar de Kamer waren gestuurd. Zij nam de schuld juist op zich. Dat lijkt in strijd met wat u hierboven stelt.

"Sorry zeggen is geen schuld op je nemen of boete doen."

Wat is het verschil?

"Haar gemakkelijke excuus, waarmee ze nog wegkwam ook, hoort bij wat ik onze 'sorry-cultuur' zou willen noemen. We roepen dat iets ons spijt en gaan daarna snel over tot de orde van de dag. Zoiets zou misschien ook in een parlementaire enquête, wanneer die er zou komen, gezegd worden. Maar het staat ver af van de manier waarop in Zuid-Afrika naar waarheid en verzoening werd gezocht."

Wat u een sorry-cultuur noemt, lijkt mij een wijdverbreid verschijnsel?

"Klopt. Enige jaren geleden hekelde de Franse filosoof Pascal Bruckner in 'La tyrannie de la pénitence' al de manier waarop de westerse mens zich aan schuldbekentenissen te buiten gaat. Wie de studie van Bruckner goed leest, ziet dat het bijna altijd gaat over een ver verleden waarop wij westerse mensen vol schuld en berouw terugblikken. Het gaat dan over het kolonialisme, over slavenhandel en slavernij, over de gewelddadige onderwerping van niet-westerse volken. Daar willen we nog wel schuld over bekennen, graag zelfs.

Zo blikte Trouw vanwege haar zeventigjarig bestaan terug op de manier waarop de krant de politionele acties in Indonesië had ondersteund. Zelfs dat bleek al pijnlijk en moeilijk. Het is nog zwaarder om onze tekortkomingen in het heden onder ogen te zien.

Bruckner is vol lof over het voorbeeld van de Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie. Om de wonden die het gedrag van de financiële elite in Nederland heeft geslagen te helen, zouden we inderdaad zo'n institutie nodig hebben. Maar juist degenen die het aangaat, zullen niet begrijpen waar het over moet gaan."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden