In naam van de winst: Groei of ik schiet!

Tegenwoordig ben je geen zwever meer als je een spirituele training volgt. Om de serieuzigheid van zulke cursussen op te houden, moet zweverig taalgebruik worden vermeden. Dus gaat het niet om God, maar om energie of creativiteit. ,,Ook het woord spiritualiteit is eigenlijk een beetje eng.''

'Door een gewone cursus te volgen word je niet spiritueel. Je wordt spiritueel door grenzen te verleggen. Daarvoor moet je soms door je 'comfort zone' worden heengetrokken, door bijvoorbeeld te moeten schreeuwen of dansen,'' zegt politieman Erik. Met andere managers is hij afgekomen op een conferentie over ontwikkelingen rond spiritualiteit in het Nederlandse bedrijfsleven, dinsdag en woensdag in het Meertens instituut in Amsterdam. Op het scherm hebben we hem zojuist zien dansen, samen met enkele honderden anderen op een spirituele cursus bij de trainer Ralph Bakker.

,,Spiritualiteit zit in hele simpele dingen'', zegt Erik Kolthof, commercieel manager bij uitzendbureau Randstad. ,,Bij 'competentie gerichte begeleiding' of bij het opstellen van een 'persoonlijk ontwikkelingsplan' vraag ik altijd: 'Hoe sta jij hier als individu in?' En: 'Wat wil jij nou écht?' Heeft iemand privéproblemen, dan kunnen we die bespreken.'' Kolthof heeft in zijn vrije tijd cursussen lichaamswerk en sjamanisme gevolgd, en is op de conferentie omdat hij naar wegen zoekt om het geleerde in zijn werk toe te passen.

'Zelfspiritualiteit' is in bij het bedrijfsleven. Als je de aanwezigen mag geloven is het volgen van spirituele trainingen waarin mensen 'hun authentieke zelf' willen ontdekken de laatste tien jaar zelfs normaal geworden. Hier en daar is het volgen van dit soort cursussen tegenwoordig zelfs de norm.

Steeds meer bedrijven gebruiken spirituele methoden, zeggen de verschillende sprekers, maar cijfers zijn er niet. In de Verenigde Staten zouden bij de helft van 500 bedrijven spirituele trainingen worden gegeven. En op de glossy folders van de Nederlandse trainer Ralph Bakker staat driekwart van de top van het Nederlandse bedrijfsleven. Maar veel zegt dit niet: één werknemer van Shell die een halve dag een training volgt, en ook dit bedrijf prijkt wellicht voor jaren op de lijst.

Ook volgens Martin Ramstedt, organisator van de conferentie, is de spirituele cursus normaal geworden in het bedrijfsleven, maar valt het met spiritualiteit als norm wel mee. ,,Vroeger gingen hele divisies in training terwijl tegenwoordig vooral de leiders moeten leren spiritueel te zijn.'' Een door de socioloog Stef Aupers geïnterviewde spirituele directeur van badkamersanitair had vroeger nog een sterke zendingsdrang. ,,Toen was het 'groei of ik schiet'.'' Maar tegenwoordig kent deze directeur zijn grenzen. Nu zegt hij: 'Je kunt gras niet harder laten groeien door er aan te trekken'.

Aupers deed onderzoek onder de werknemers van zijn fabriek in het Zuiden des lands. Hij sprak er zeven. ,,Vier van hen hadden een spirituele cursus gevolgd en zij hadden zo geleerd om 'contact te maken met hun diepere zelf', zeiden ze. Ze hadden tijdens de cursus hun emoties de vrije loop gelaten, en vrijuit gepraat over alle narigheid in hun privé-leven. De drie anderen hadden weinig op met de cursus. Zij wilden privé en werk gescheiden houden. De spirituelen zagen dat als een symptoom van angst. Deze cursusweigeraars lagen er een beetje uit.''

Erik, de spirituele politieman, kan niet veel begrip voor hen opbrengen. ,,Ook er niet meer bijhoren is een bewuste keuze. Ze zijn bang dat hun openheid en hun emoties tegen hen kunnen worden gebruikt. Zij zitten duidelijk in de slachtofferperceptie.''

Rianne van Beek, die het succes van de Covey-spirituele training onderzocht bij het bedrijf waar ze werkt, ontdekte dat het geaccepteerder is om een spirituele cursus te doen op het werk dan in je vrije tijd. ,,Zolang het nut voorop staat, vindt niemand je vreemd. Dat iemand in zijn privéleven 'wil worden wie hij werkelijk is', wordt wel een beetje raar gevonden.''

Ook vonden werknemers het woord spiritualiteit 'een beetje eng', zegt ze. ,,Misschien heeft dat woord nog steeds een beetje een verkeerde Jomanda-klank.'' Woorden die mensen 'zweverig' vinden, worden uitgebannen. Het woord religie was al langer taboe, maar tegenwoordig ligt ook spiritualiteit niet meer zo goed.

,,Geen trainer die het over God heeft. Wel hebben zij het veel over energie en creativiteit, waarbij je je kunt afvragen of dat geen metaforen zijn voor God'', zegt Ramstedt die het spirituele 'taalspel' volgt.

Ook rond de mate van geloof dat bij spirituele trainingen wordt verwacht, hangt een rookgordijn. Geloof is niet populair meer, beleving wel, dus zegt econoom professor Wessel Ganzevoort over het spirituele: ,,Je moet het niet geloven, je moet het ervaren.'' Dat je vervolgens wel in het hoogstaande van die ervaring moet geloven, zegt hij er niet bij.

Onder de wetenschappers heerst een babylonische spraakverwarring over wat spiritualiteit nu eigenlijk is. De gelovigen onder hen veronderstellen dat er werkelijk zoiets als een Goddelijk zelf bestaat. Zo projecteert een psycholoog van de Erasmus Universiteit een 'spirituele aquarel' om duidelijk te maken waarover hij het wil hebben. Hij heeft het over 'het doorsijpelen van de spirituele dimensies'. En de Groningse professor Iteke Weeda wéét dat bij een spiritueel persoon ,,de liefdesenergie door alles heen loopt''. De aanwezige managers zuigen haar zoete woorden gulzig op.

De meeste managers op spirituele training komen daar terecht vanwege een probleem. Is dat opgelost, dan stoppen ze er weer mee. De doorzetters groeien door, van training op cursus. Ineke Hogema, die onderzoek deed onder de gevorderden bij trainer Erik van Praag, schetst hun achtergrond: ,,Het zijn veertigplussers die nog christelijk zijn opgevoed. Vaak was vader dominee of onderwijzer. Ze hebben hun geloof losgelaten en zijn carrière gaan maken. Totdat ze ergens tegenaan botsten. Een spirituele training biedt iets nieuws, maar is gezien de christelijke opvoeding toch bekend terrein.'' Het is dus de vraag of ook bij volgende generaties managers spirituele trainingen in de smaak blijven vallen.

'Jezelf zijn' kan ook onderdeel worden van de rat race op de vrije markt, relativeert de socioloog Aupers de zegeningen van het geloof in het Ware Zelf. Hij ziet Big Brother als hét symbool voor de tegenwoordig collectief beleden waarde van het 'lekker in je vel zitten'. ,,Authenticiteit is niet meer alleen een eis die individuen aan zichzelf stellen. Steeds meer rekenen we elkaar er op af. Wie het overtuigendst zichzelf is, of wie in ieder geval de illusie weet op te houden, heeft gewonnen.''

Er klinkt meer kritiek op de spirituele training. Werknemers kunnen zich via hun bedrijf spiritueel ontwikkelen, maar dat neemt niet weg dat het doel van een bedrijf hetzelfde blijft: winst maken. ,,Tegelijk proberen ze de kluit wijs te maken dat ze met iets hogers bezig zijn'', zegt antropoloog professor Heidi Dahles van de Vrije Universiteit.

,,Iets hogers is ook iets vagers. En dat komt goed uit in een tijd dat bedrijven niets meer durven te beloven waarop ze afgerekend kunnen worden'', zegt reclameman Frans Lavel. Hij helpt bedrijven bij het maken van een 'corporate story', een groot verhaal, vertelt hij. ,,Het bedrijfsdoel moet zoveel mogelijk in de mooie woordensfeer blijven hangen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden