In Mondriaans geboortehuis ontbreekt nog de stem van de kunstenaar

Aan de Kortegracht 11 in Amersfoort zullen in ieder geval niet te zien zijn: het penseel, het palet en de wieg van Piet Mondriaan. De kans dat de Zilveren Anjer van het echtpaar Heijdenrijk in een vitrine komt te liggen is ook te verwaarlozen klein. In het Mondriaanhuis zal nauwelijks plaats zijn voor deze aardse zaken, het pand wordt vooral gebruikt om de diepere achtergronden van de in 1944 overleden kunstenaar te belichten.

Voor het eerst in de ruim veertigjarige geschiedenis van de Zilveren Anjer reikt prins Bernhard vrijdag deze onderscheiding uit aan een echtpaar.

Cis en Leo Heijdenrijk uit Amersfoort krijgen de erkenning voor hun activiteiten die ertoe hebben geleid dat het huis waar op 7 maart 1872 Piet Mondriaan werd geboren, wordt ingericht als studie- en documentatiecentrum over deze kunstenaar.

Sinds de jaren zeventig zijn de Heijdenrijks daarmee doende. Kortegracht 11 is, alhoewel de restauratie en verbouwing pas dit najaar zal worden voltooid, open voor degenen die de uitgebreide bibliotheek willen raadplegen. Volgend jaar moet het project helemaal gereed zijn. Precies vijftig jaar na Mondriaans dood, als op vele plaatsen in Nederland aandacht aan deze veelzijdige kunstenaar wordt besteed, gaat het centrum in de Amersfoortse binnenstad officieel open. Cis en Leo Heijdenrijk verwachten in het Mondriaanjaar zo'n 50 000 extra bezoekers, ten dele toeristen die een bezoek aan de grote Mondriaan-tentoonstelling (opening 17 december 1994) in het Haags Gemeentemuseum koppelen aan een reisje naar Amersfoort.

In het Mondriaanhuis wordt vanaf volgend jaar permanent een beeld gegeven van het leven van de kunstenaar die, wanneer internationaal de Nederlandse schilderkunst ter sprake komt, steeds vaker in een adem wordt genoemd met Rembrandt en Van Gogh. Het leven van Mondriaan wordt niet op de gebruikelijke manier gepresenteerd. Geen vitrines met allerlei nostalgische voorwerpen die betrekking hebben op Piet Mondriaan. Cis Heijdenrijk: “Zijn wieg, penseel en palet zul je bij ons niet vinden, vooropgesteld dat die zaken al zouden zijn te achterhalen. In het Mondriaanhuis komen ook geen werkstukken van hem te hangen, in elk geval geen originelen. Dat zou te hoge eisen stellen aan de beveiliging en dan hebben we het nog niet eens over de verzekeringen. De tijd dat voor Mondriaans werkstukken hoogstens een paar honderd gulden werd neergeteld, is al lang verleden tijd. Bij een Mondriaan gaat het nu om miljoenen. Wij richten ons op alles wat kan helpen het beeld van Mondriaan te verduidelijken. Op dat gebied willen we een voor iedereen toegankelijke databank worden. Behalve onze uitgebreide documentatie, die nu ruim 4000 titels omvat in de vorm van boeken en artikelen door en over Piet Mondriaan, hebben we belangstelling voor recensies, tentoonstellingscatalogi, affiches, foto's en brieven. We hebben al heel veel bijeen weten te brengen door te speuren op veilingen, contacten met antiquairs die ons tippen, en schenkingen. Regelmatig duiken zaken op.”

Manuscript Mondriaan was al vaak onderwerp van studie. Zo laat Cis Heijdenrijk een scriptie zien van iemand die zich verdiepte in de verschillende tinten blauw die hij gebruikte in zijn werkstukken. Je moet er maar opkomen. Zijn filosofische belangstelling is ook al uitgediept. Een belangrijke aanwinst is de studie van de Amerikaanse hoogleraar (aan de Universiteit van Alabama) Virginia Pitts Rembert. Het resultaat van 35 jaar onderzoek heeft zij onlangs neergelegd in een lijvig manuscript, dat zij naar Amersfoort stuurde. Er zijn plannen dat werkstuk in de nabije toekomst in boekvorm uit te geven, want ook op het verzorgen van publikaties wil de Stichting Mondriaanhuis zich toeleggen.

De Heijdenrijks zoeken tot nu toe tevergeefs naar filmbeelden waarop de op 1 februari 1944 in New York aan longontsteking overleden Mondriaan voorkomt.

Datzelfde geldt voor geluidsopnamen. Cis Heijdenrijk: “Hoe zijn stem klonk, weten we alleen uit verhalen van mensen die hem persoonlijk hebben gekend.

Zelf was Mondriaan niet erg bewaarderig. Hij had de gewoonte binnenkomende post zodra die was beantwoord, te verscheuren. Bij zijn dood liet hij een collectie grammofoonplaten en een bescheiden bibliotheek na. Op muzikaal gebied ging zijn belangstelling uit naar de boogie-woogie. Tijdens zijn werk draaide hij bij voorkeur platen van Duke Ellington, Louis Jordan, Charlie Hampton en Count Basie. Dansen was zijn grote hobby. Op het laatst van zijn leven nam hij nog les om nieuwe dansen vaardig te worden. Op levensbeschouwelijk terrein ging zijn interesse uit naar Rudolf Steiner. Hij is zijn hele leven een zoeker gebleven. Mondriaan was een filosoof met een sterk theosofische inslag.''

Van waar die belangstelling voor Mondriaan? In het IJmuidense gezin van visgroothandelaar Osendarp noch bij de Helderse familie Heijdenrijk, waar het al generaties lang draaide om de scheepvaart, werd aandacht aan kunst geschonken. Leo Heijdenrijk: “Dat begon voor mij pas, toen ik voor architect ging studeren. Kunstgeschiedenis vormde daarvan een wezenlijk onderdeel. Ook met Mondriaan kreeg ik op die manier te maken omdat hij toch algemeen wordt gezien als een van de grote vernieuwers als het op vlakverdeling, kleurgebruik en flexibiliteit aankomt.”

In zijn werk als architect ziet Leo Heijdenrijk de gedachte die Mondriaan bezielde - vernieuwend bezig zijn - ook als de grote uitdaging. Op dat gebied heeft hij veel sporen achtergelaten. Tot zijn creaties behoren het hoofdgebouw van de Landbouwuniversiteit in Wageningen, het rekencentrum van de TH in Twenthe, kerken in Swalmen en Eindhoven, scholen in Uden en in Amsterdam, de sociale werkplaats in Amersfoort en woonwijken zoals Sterrenburg in Dordrecht en de internationaal aandacht trekkende Amersfoortse wijk Kattenbroek. Daar realiseerde Heijdenrijk met steun van de toenmalige Amersfoortse stedebouwkundige Ashok Bhalotra zijn ruine-, brug-, masker- en kubuswoningen. Dan is er het 'Lloyd Hotel', in Amsterdam, een visie op het bouwen van jeugdgevangenissen die navolging heeft gevonden in Zeist, Breda en momenteel in Nijmegen. Grappig is dat veel van de projecten van Heijdenrijk in de volksmond bijnamen hebben gekregen. De ontwerper ziet dat als het bewijs dat zijn scheppingen de mensen raken. Neem zijn maskerwoningen, die zijn opvatting benadrukken dat er meer is dan wat direct zichtbaar is.

Filosofie De filosofie achter de bebouwing van zijn Herfstplein in Amersfoort is dat het leven een zich steeds vernieuwende continuiteit is. “Zonder herfst geen lente, zonder verleden geen toekomst. Alles heeft samenhang of zoals Mondriaan eens schreef: alles is een totale eenheid.” Talrijk zijn de prijzen die Leo Heijdenrijk op architectuurgebied heeft behaald. Zo werd zijn ontwerp voor het Amsterdamse stadhuis geroemd. Als dat ontwerp was uitgevoerd, hadden rondvaartboten onder het stadhuis kunnnen aanleggen.

Sommige plannen blijven ongerealiseerd. Maar zijn plastic huis in Maarssen is er toch gekomen . . . en weer verdwenen. Het bewijs dat je zelfs met plastic platen iets aardigs in elkaar kunt zetten was daarmee geleverd.

Achteraf zeggen de Heijdenrijks dat het Mondriaanhuis op hun weg is gekomen.

In de jaren zeventig zagen zij dat het geboortehuis van de kunstenaar een bouwval dreigde te worden. Datzelfde gold voor de aangrenzende ruimte waar zijn vader op voorspraak van Abraham Kuyper in 1869 in actie kwam als hoofd van de christelijk nationale school. Daartegen wilden zij iets ondernemen. De Stichting Mondriaanhuis werd opgericht en dat was het begin van een lange en kostbare weg.

Cis Heijdenrijk: “Dat wij daarvoor nu worden beloond met een Zilveren Anjer, heeft ons ontroerd. Mensen die zo'n onderscheiding krijgen, moeten ergens een tic hebben. In de goede zin hebben ze met elkaar gemeen dat ze een vuurtje ontsteken, dat leidt naar een doel dat je in je eentje nooit kunt bereiken.

Het is voor het eerst dat een echtpaar een Zilveren Anjer krijgt, maar wij zien het zo dat die Anjer het hele team van vrijwilligers dat met ons samenwerkt, toekomt. Vandaar dat we na de Anjeruitreiking hier in Amersfoort een feestje gaan bouwen voor alle mensen die ons hebben geholpen. Zonder hen was het nooit zover gekomen, want er zijn nog steeds momenten waarop we ons vertwijfeld afvragen waaraan we zijn begonnen!''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden