In memoriam / Omstreden persoon, bejubelde regisseur

Een van de grootste theater- en filmregisseurs van naoorlogs Amerika wordt Elia Kazan genoemd. Toch laat zijn naam bij velen een nare smaak achter. Kazan was de veelgeprezen acteursregisseur die van jonge talenten als Marlon Brando en Warren Beatty sterren maakte. Maar zijn beslissing om in de jaren vijftig tijdens de communistische heksenjacht collega's er bij te lappen, zou hem de rest van zijn leven blijven achtervolgen.

Afgelopen zaterdag stierf, in zijn huis op Manhattan, op 94-jarige leeftijd de regisseur, producent en schrijver Elia Kazan. Met een oeuvre dat klassiekers omvat als 'A Streetcar Named Desire', 'On the Waterfront' en 'East of Eden' wordt hij beschouwd als een van de meest invloedrijke en toonaangevende regisseurs van naoorlogs Hollywood.

Elia Kazanjoglous werd op 7 september 1909 geboren in het toenmalige Constantinopel (thans Istanbul) als een van de vier zonen van Griekse ouders. Die emigreerden in 1913 naar New York waar zijn vader werkte als handelaar in kleden. Zijn immigrantenstatus die hem altijd, hoe succesvol later ook, het gevoel zou blijven geven een buitenstaander te zijn, droeg vanaf zijn studententijd bij aan wat hij zelf een 'obsessieve aantrekkingskracht tot andermans vrouw' zou noemen. Kazan was een dwangmatige vrouwenversierder en hij ontkende dat niet.

Begin jaren dertig sloot Kazan zich als acteur aan bij het Group Theater in New York, een theatergezelschap dat zich specialiseerde in Stanislavskiaans acteren, waarbij acteurs zich diep inleven in de psychologie van hun personage. Andere leden van het gezelschap waren ondermeer Lee Strasberg en Stella Adler. Al snel begon Kazan ook te regisseren. Vooral zijn samenwerkingen met moderne theaterschrijvers Arthur Miller en Tennessee Williams bleken vruchtbaar. Met Millers 'All My Sons' en Williams 'A Streetcar Named Desire' vestigde Kazan definitief zijn naam als Broadway-regisseur.

In 1947 was hij medeoprichter van de Actors Studio, de vermaarde opleiding in method acting. Deze werkwijze, deels gebaseerd op het gedachtengoed van Konstantin Stanislavsky, legt de nadruk op realistisch, psychologisch gefundeerd, acteren. Lee Strasberg en Stella Adler zouden later als docenten een zware stempel drukken op de opleiding. In hetzelfde jaar zorgde Kazans regie van 'A Streetcar Named Desire' voor een Broadway sensatie. De 23-jarige Marlon Brando gaf schreeuwend, vloekend én mompelend gestalte aan Stanley Kowalski, een ruwe bonk in het zuidelijke New Orleans die zich vergrijpt aan zijn nuffige, neurotische en geëxalteerde schoonzuster Blanche duBois. De verfilming van het stuk, vier jaar later, was goed voor maar liefst 12 Oscarnominaties. De namen van Brando, hét boegbeeld van method acting dat nu ook een serieuze plaats in de filmwereld had verworven, en Kazan bleven nog een tijdje nauw verbonden. Samen maakten ze vervolgens 'Viva Zapata!' (1952), de eerste film waarbij Kazan naar eigen zeggen het medium film onder knie had, en de nog altijd bewonderde 'On the Waterfront' (1954). De laatste is een fraai gefotografeerd, emotioneel drama over corruptie in de haven van New York. Brando speelt een dagloner die zich verzet tegen maffiapraktijken binnen de vakbond. De film was een groot succes en leverde Brando zijn eerste Oscar op, maar werd door sommigen gezien als een poging van Kazan de politieke keuze die hij twee jaar eerder had gemaakt, te rechtvaardigen. In 1952 noemde hij tegenover The House Committee on Un-American Activities (HUAC) acht namen van mensen in de filmwereld die werden verdacht van lidmaatschap van of sympathie met de communistische partij. Sommigen werd vervolgens het uitoefenen van hun vak jarenlang onmogelijk gemaakt.

Deze geschiedenis kwam in 1999 weer volop in het nieuws toen de Academy of Motion Pictures besloot de speciale Honorary Award aan de regisseur toe te kennen. Dat viel niet bij iedereen in goede aarde. Scenarioschrijver Abraham Polonsky weigerde zijn medewerking aan de HUAC weigerde en stond als gevolg daarvan tussen 1951 en 1968 op de zwarte lijst stond. Hij liet zich in de aanloop naar de Oscars ontvallen ,,Ik hoop dat iemand Kazan neerschiet, dat zal voor wat sensatie zorgen tijdens een overigens saaie avond.''

Het moment waarop de prijs door Robert De Niro en Martin Scorsese aan de bejaarde filmmaker werd overhandigd, was dan ook hoogst ongemakkelijk. Een deel van het publiek zorgde voor warm gejuich en applaus (zoals Warren Beatty), terwijl anderen (waaronder Nick Nolte) demonstratief met de armen over elkaar bleven zitten. Kazan zelf liet het bij een kort dankwoord voordat hij het podium verliet. In zijn autobiografie 'Elia Kazan: A Life', uit 1988, schreef hij: 'Niemand die, om wat voor redenen dan ook, heeft gedaan wat ik heb gedaan kwam er ongeschonden uit. Ik in elk geval niet. Nu, 35 jaar later, pieker ik er nog steeds over. Ik wist dat ik er een prijs voor zou betalen. Schaam ik me voor wat ik heb gedaan? De waarheid is dat ik binnen een jaar ben opgehouden me schuldig of zelfs maar opgelaten te voelen over wat ik had gedaan.'

Hoe verdeeld de meningen vier jaar geleden ook waren, over Kazans enorme status als acteursregisseur was iedereen het eens. In 1955 maakte hij 'East of Eden', het broeierige Kain en Abel-achtige melodrama met een prachtige rol van aanstormend talent James Dean. En in 1961 debuteerde de jonge Warren Beatty al niet minder indrukwekkend onder Kazans regie van 'Splendor in the Grass'. Ook in films als 'Baby Doll' en 'A Face in the Crowd' haalde Kazan simpelweg het beste in acteurs naar boven. Halverwege de jaren zestig keerde Kazan het theater de rug toe en legde zich meer toe persoonlijke films als 'America America' (1963), een portret van een oom die van Turkije naar Amerika was gekomen. Bovendien schreef hij romans als 'The Arrangement', 'Act of Love' en 'The Anatolian'. Zijn laatste film, in 1976, was 'The Last Tycoon', de verfilming van F. Scott Fitzgeralds roman, met een mooie rol van Robert De Niro.

Elia Kazan is driemaal getrouwd geweest, waaronder met actrice Barbara Loden. Hij wordt overleefd door zijn laatste echtgenote, Frances Rudge, en door zes kinderen. Onder hen is Nicholas Kazan, scenarioschrijver van ondermeer 'Reversal of Fortune' en het recente Jennifer Lopez-vehikel 'Enough'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden