in memoriam / Een chroniqueur van 27 revoluties

De Poolse journalist en schrijver Ryszard Kapuscinski is dinsdag op 74-jarige leeftijd overleden in zijn woonplaats Warschau. Kapuscinski werd bekend om zijn literaire reportages uit de hele wereld.

door Sybilla Claus

’Meer dan wat ook, is het het licht dat opvalt. Overal is licht. Overal is helderheid. Overal, de zon.’ Het is het begin van een reisverslag van Kapuscinski’s eerste bezoek aan Ghana, als hij net vanuit regenachtig Londen en somber communistisch Polen is komen aanvliegen. Het tekent ook de bijzondere stijl van de Pool, wiens boeken, hoe oud ook, nog steeds lezen als een trein.

Wereldwijd brak Kapuscinski door met het in 1978 verschenen ’de Keizer’. Daarin beschrijft hij de val van dictator Haile Selassie, waarvan hij in Ethiopië getuige was geweest. ’De Keizer’ is in feite een algemene reflectie op dictatoriale machten, maar werd door veel Polen gelezen als manifest tegen het communistische regime. Het Poolse parlement nam gisteren een minuut stilte in acht om Kapuscinski eer te bewijzen. Parlementsvoorzitter Marek Jurek prees hem als een schrijver en journalist die het lijden en de hoop van mensen kende en beschreef.

Kapuscinski werd in 1932 geboren in Pinsk, in het huidige Wit-Rusland. Als zevenjarige maakte hij er de inval van het Rode Leger mee, en de armoede en terreur die daarop volgden. Oorlog en totalitarisme hielpen hem de Derde Wereld te begrijpen. In 1959 werd hij door het persbureau PAP uitgezonden naar Afrika. Jarenlang was hij de enige die Polen van nieuws voorzag van het continent dat net onafhankelijk werd. Kapuscinski voelde zich thuis in het arme Afrika. „Want in Pinsk had ook iedereen honger, en liepen we ook allemaal blootsvoets.”

Gedreven door nieuwsgierigheid stond Kapuscinski open voor alles dat anders is. Nooit schreef hij neerbuigend over Afrikanen, hetgeen in die tijd toch wel gebruikelijk was. Ooit zei hij dat vanaf elke plek op de wereld de planeet er anders uitziet. „Iemand in Europa ziet de wereld anders dan iemand in Afrika. Als we ons niet verplaatsen in die andere manieren van kijken, ervaren en beschrijven, zullen we nooit iets van deze wereld begrijpen.” Eind vorig jaar gaf hij nog een interview aan persbureau Reuters. Daarin zei hij dat hij nooit perse een Pools of Europees publiek voor ogen had. „Ik schrijf voor iedereen die nog jong genoeg is om nieuwsgierig te zijn naar de wereld.”

Als verslaggever bracht Kapuscinski jaren door in Afrika, Zuid-Amerika en Azië. Volgens zijn Amerikaanse uitgever Alfred Knopf maakte hij 27 coups en revoluties mee en werd hij vier keer ter dood veroordeeld. Hij werd vrienden met Che Guevara en interviewde jonge leiders, barstend van optimisme, maar ook dictators als Haile Selassie en Idi Amin.

Voor een hongerloontje, maar met veel liefde, reisde Kapuscinski Afrika door. Hij doorstond zelfs een levensgevaarlijke aanval van hersenmalaria. Een hartoperatie in het ziekenhuis van Warschau werd hem dit weekeinde uiteindelijk te veel. Kapuscinski laat een vrouw en dochter achter.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden