In Kopenhagen werd weken geploeterd voor een flutakkoord

Voor de deelnemers is de conferentie een uitputtingsslag. Beeld afp
Voor de deelnemers is de conferentie een uitputtingsslag.Beeld afp

Europarlementariër Bas Eickhout (GroenLinks) maakte zes jaar geleden de mislukte klimaattop in Kopenhagen mee, en schrijft een boek over zijn frustraties. Een voorpublicatie.

Bas Eickhout

Steenkoud en bewolkt is het in Kopenhagen in december 2009. Mannen in pakken en vrouwen in keurige rokjes staan blauwbekkend in de rij voor de ingang van het Deense Bella Center, het conferentiecentrum aan de rand van de stad. De meesten zijn al maanden bezig met deze VN-klimaattop.

Het voorbereidende proces is traag gegaan. Er zijn weinig knopen doorgehakt in de aanloop naar Kopenhagen. Op ieder deelgebied waar over onderhandeld wordt - van ontbossing tot CO2-uitstoot - overal zijn nog losse eindjes. Toch hopen voorstanders van een klimaatdeal op een snelkookpaneffect tijdens de conferentie.

Het momentum is er zeker. Al maandenlang is klimaat een van de hoofdthema's in de Europese politiek. Het Verdrag van Kyoto stamt uit 1997, stokoud in termen van geopolitiek. Arme landen, China voorop, dragen nu te weinig bij aan het voorkomen van klimaatverandering. Rijke landen doen tegelijk te weinig om deze landen in staat te stellen moderne technologie te ontwikkelen.

Wachttijd
Een 'Verdrag van Kopenhagen' zou landen bindende afspraken opleggen om klimaatverandering tegen te gaan. Een van de hete hangijzers is wetgeving voor de hoeveelheid broeikasgas die landen mogen uitstoten. Er moet een fonds komen van 100 miljard in 2020 en de temperatuur mag niet meer dan 2 graden stijgen.

Maar de rij schiet niet op. De wachttijd loopt op tot een uur. Steeds meer mensen worden per tram afgeleverd bij de ingang. Journalisten en activisten, assistenten, parlementsleden zoals ik. En dus ook de onderhandelaars. Op zeker moment staat het zo vol met conferentiegangers, dat de ingang meer weg heeft van taferelen op de eerste dag van een uitverkocht muziekfestival dan van de entree van een VN-conferentie. Nieuwe bezoekers die nog steeds per tram worden aangevoerd, kunnen er op zeker moment niet meer bij. De trams rijden noodgedwongen door naar de volgende halte.

Intussen blijven de nukkig kijkende beveiligers geduldig controleren. Veel mensen die kou staan te lijden, hebben hierna nog een lange dag onderhandelen voor de boeg. Onder andere de hoofdonderhandelaar van de Chinezen wordt tegengehouden door de beveiliging op de eerste dag. De dag erna en de dag daarna ook, blijkt later. Maar niet alleen de Chinese delegatie is des duivels. Collectief broeit het chagrijn, daar bij die verrekte koude ingang. En er is nog geen vergadering begonnen.

Een demonstrant bij de klimaattop in Kopenhagen in 2009. Beeld HH, Michiel Wijnbergh
Een demonstrant bij de klimaattop in Kopenhagen in 2009.Beeld HH, Michiel Wijnbergh

Voor mij is het de eerste klimaattop als politicus. Daarvoor was ik jaarlijks aanwezig, maar dan als klimaatwetenschapper. Nu is mijn rol anders. Als Europees Parlementslid ben ik er formeel om de Europese Commissie te controleren. Een haast onmogelijke opgave, omdat veel macht op gebied van het klimaat nog bij de lidstaten ligt in 2009 en het de EU aan strategie ontbreekt om het einddoel te bereiken: een nieuw klimaatverdrag.

Chaotisch
Door mijn achtergrond zou ik moeten begrijpen wat er wordt besproken. De realiteit blijkt al vrij snel dat tijdens deze VN-top niemand weet wat er gaande is in de tientallen zaaltjes in dat bloedeloze conferentiecentrum. Ik ook niet. De besprekingen en de informatievoorziening verlopen chaotisch. Beslissingen worden doorgeduwd naar het laatste moment, als de regeringsleiders hun opwachting zullen maken. Maar iedereen weet dan eigenlijk al dat er te veel is dat nog besloten moet worden om, met nog een week op de klok, tot een deal te komen. Het is net de rij bij de ingang, maar dan op geopolitiek niveau.

Ik sprak er destijds schande van dat het Nederlandse kabinet milieuminister Jacqueline Cramer (PdvA) vooruit had gestuurd. Minister-president Balkenende kwam pas op het laatste moment kijken. Maar na de conferentie in Kopenhagen ben ik daar anders over gaan denken. Regeringsleiders zijn de pest om tot een deal te komen. Hoe langer zij wegblijven, hoe beter het is voor de onderhandelingen.

In de laatste week van Kopenhagen zijn ze er allemaal; de Duitse Angela Merkel, de Franse Sarkozy, de Spaanse Zapatero, één voor één maken ze hun opwachting. Was het eerst nog een mierenhoop van ambtenaren, in de tweede week is het Bella Center een soort apenrots. In colonnes marcheren de leiders door het conferentieoord, omringd door een soort mobiele haag van ambtenaren. Dan loopt de Britse Gordon Brown van de ene kant naar de andere kant, of stampt Merkel met haar Duitse colonne kordaat de gangen door. De anonieme escorte is altijd die van Sarkozy. Ondanks zijn schoenen met dikke zolen is hij zo klein, dat hij verdwijnt tussen zijn gevolg.

Obama
Op vrijdagochtend, de laatste conferentiedag, arriveert ook president Barack Obama. Nog geen jaar in het Witte Huis. Twee maanden eerder heeft hij de Nobelprijs voor de Vrede ontvangen. Het is hem gelukt om de Oval Office te betrekken. Maar stevig zit hij dan nog niet in het zadel.

null Beeld afp
Beeld afp

Weer uren die verdomde, stervenskoude rij. Ik blijk achter de hoofdonderhandelaar van Brazilië te staan, die net als ieder ander moet wachten tot zijn tas op de lopende band mag. Dat Obama per helikopter ingevlogen wordt, valt bij deze belangrijke Braziliaan niet goed. Want zijn niet alle landen gelijk binnen de VN? Obama's helikopter tegenover die rij, laten zien van niet.

Toch kijkt iedereen uit naar de toespraak van Obama. Ook mijn verwachtingen zijn hooggespannen. Zou dit het moeizame proces misschien openbreken? Maar tijdens de toespraken van andere regeringsleiders zit Obama niet in de zaal, terwijl andere belangrijke regeringsleiders, onder andere van China en Brazilië China, wel op de eerste rij zitten.

De president van de VS komt binnen via de zijdeur als het zijn beurt is. Anders dan zijn opzwepende redes in verkiezingstijd, houdt hij nu een krukkige speech, spreekt in holle frasen en durft het tegelijk een historisch akkoord te noemen. Hij loopt weg zoals hij gekomen is: via de zijdeur. De toespraak van president Lula van Brazilië wacht Obama niet af.

Achterkamertje
De dag sleept zich voort van het ene statement naar het andere. Landen geven ieder afzonderlijk hun eigen persconferenties. Achteraf is het exemplarisch voor de hele conferentie: iedereen praat, maar uiteindelijk luistert niemand naar elkaar. Het gevolg is dat er ook niet onderhandeld wordt.

In een achterkamertje flansen de twee wereldmachten, geflankeerd door India, Brazilië en Zuid-Afrika een eigen akkoord in elkaar. Europa is niet uitgenodigd, weet niet eens van dit overleg. In anderhalf uur tijd wordt het werk van duizenden ambtenaren terzijde geschoven. Alsof er twee jaar eerder op Bali geen plannen gemaakt zijn om tot een akkoord in Kopenhagen te komen. Alsof dit geen VN-top is waar naar consensus gestreefd wordt.

Vier pagina's telt het hele document. De daadwerkelijke inhoud is nog summierder: er staat geen enkele concrete afspraak in. Niets is juridisch bindend. In de praktijk kunnen de landen doorgaan met het uitstoten van broeikasgassen.

De ambitieuze plannen van Europa om tot een bindende deal te komen, lijken nooit bestaan te hebben. Dat denken ook de VS en China: de premier van Zweden, Frederik Reinfeldt, krijgt als staatshoofd van het voorzittende land van de Europese Unie, een sms'je waarin hij op de hoogte gesteld wordt van de deal die uit het Amerikaans-Chinese onderonsje gerold is. De Afrikaanse Unie wordt helemaal vergeten.

Topoverleg tussen regeringsleiders bij de VN-klimaatconferentie in Kopenhagen, 2009. Beeld reuters
Topoverleg tussen regeringsleiders bij de VN-klimaatconferentie in Kopenhagen, 2009.Beeld reuters

Surrealistisch
Ikzelf plof op een bankje. Ik ben moe na nachtenlange vergaderingen, maar vooral heel erg teleurgesteld. Naast me zit een bekend gezicht. Thom Yorke, de zanger van Radiohead. Wat U2's Bono is voor ontwikkelingswerk in Afrika, is Yorke voor het klimaat: een ster-activist. Kopenhagen is zojuist nog een stukje surrealistischer geworden: Thom Yorke, met mij op een bankje zonder entourage. Al ben ik fan, ik ben te uitgeblust om iets tegen hem te zeggen, maar op zijn gezicht lees ik mijn eigen emotie af.

Al hebben China en de VS een deal, er is nog steeds geen VN-akkoord. Daar gaat nog de hele avond over onderhandeld worden in de plenaire zaal. Beter om dat uit te zitten met een volle maag, besluit ik. Tijdens een schorsing zit ik met een paar andere Nederlanders in het enige restaurant van het conferentiecentrum dat nog open is. Denemarken staat nou niet bepaald bekend om zijn rijke restaurantcultuur, maar we hebben iets te eten gekregen, al is het een uur of half negen. Het blijkt dat we daar mazzel mee hebben, want de Portugees en Spanjaard die zojuist zijn binnengekomen halen bakzeil.

Barroso en Zapatero hebben hun stoel nog niet aangeschoven of de ober komt al naar ze toe. "Sorry, de keuken is gesloten", zegt hij bruusk tegen de voorzitter van de Europese Commissie en de premier van Spanje. De mannen zijn zo verbouwereerd dat ze niet eens zeggen wie zij zijn. Ze druipen zonder eten af. De EU zit tijdens deze top letterlijk nergens aan tafel.

Vernederd
De onderhandelingen slepen zich de avond in, verontwaardigd bakkeleien de landen met elkaar, maar Europa houdt zich koest. Toch zou de EU stampij moeten maken. Deze overeenkomst staat haaks op Europa's inzet, bovendien zijn we vernederd door niet mee te kunnen praten. Toch gaan alle Europese landen uiteindelijk mee met de deal die de Amerikanen met de Chinezen hebben gesloten. Ze zijn bereid te tekenen bij het kruisje.

Terwijl de landen met elkaar ravotten in de plenaire zaal, word ik gebeld. Diederik Samsom, toen nog geen lijsttrekker van de PvdA maar wel Kamerlid, heeft ingebeld bij televisieprogramma 'Pauw en Witteman' en beweert live dat er een akkoord is dat door de meeste landen wordt ondersteund. Dat China en de VS de hele dag niet akkoord leken te gaan met bindende afspraken, maar dat het 'mede door Europa uiteindelijk toch is goedgekomen'. Niets had verder van de realiteit kunnen zitten.

Een paar uur later zie ik hem in de bar. Het is al laat. Bij het zien van zijn uitgestreken gezicht kruipt de woede op. Hoe kan hij dit verdedigen? Europa is genegeerd, er is geen akkoord, deze klimaattop gaat de boeken in als absolute mislukking.

Pijn
Ik slinger het in zijn gezicht. Hoe kan hij dit zeggen? Ik word steeds bozer. Ook Samsom wordt steeds feller. Natuurlijk is hij betrokken bij het klimaat. Hij maakt zich er net als ik al jaren zorgen over, maar toch verdedigt hij zijn minister. Het moet pijn doen, dit moment dat de idealist in Samsom het zo overduidelijk verliest van de politicus.

Maar die relativering kan ik dan al lang niet meer maken. Bijna sta ik te schreeuwen, daar in die klote bar, in dat klote conferentiecentrum. Ik verlies in debatten zelden mijn controle, maar hier raak ik mijn zelfbeheersing kwijt.

Uiteindelijk voorkomen de anti-Amerikaanse landen dat het door Europa ondersteunde achterkamertjesvoorstel in het akkoord komt. In plaats daarvan wordt de Chinees-Amerikaanse luchtfietserij bestempeld als 'een idee waar de landen notie van nemen', een truc van de voorzitter van de conferentie om iedereen min of meer tevreden te houden, zodat er in ieder geval iets ondertekend kan worden. Alleen Bolivia blijft tegen. Ook hier heeft de voorzitter een truc: "Iemand-nog-bezwaar-nee-ik-sluit-de-vergadering", ratelt hij. Voor Bolivia kan zeggen dat ze zeker bezwaar hebben, hamert hij af. De conferentie is gesloten. Er ligt een verdrag, maar het is een holle schil.

Ik loopt terug door het conferentiecentrum, waar een nachtploeg inmiddels al begonnen is met afbreken. Gekletter van posters die naar beneden worden gehaald, gesjouw met spullen. Over een paar uur zal het eruit zien alsof hier nooit een VN-top geweest is. De teleurstelling bijt zich nog net iets steviger in me vast. Eenmaal in mijn hotelkamer lopen de tranen over mijn wangen.

Het boek 'Klimaatmores. Radicaal naar een andere norm' ligt in maart 2016 in de winkels

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden