In kogelvrij vest werken aan wederopbouw

Ambassadeur Jan Waltmans begint de dag met een potje pingpong tegen een van de beveiligers Beeld Eddy van Wessel
Ambassadeur Jan Waltmans begint de dag met een potje pingpong tegen een van de beveiligersBeeld Eddy van Wessel

Een dag meelopen met de Nederlandse ambassadeur in Bagdad betekent een confrontatie met Iraakse problemen als onveiligheid en corruptie, maar ook met pogingen tot hervormingen en wederopbouw.

Wie de Groene Zone binnen wil, stuit op muren, prikkeldraad en controleposten met honden. De zone in Bagdad die niet alleen het parlement en overheidsgebouwen huist, maar ook buitenlandse ambassades en gebouwen van de Verenigde Naties, wordt streng beveiligd, want erbuiten herinneren bomaanslagen dagelijks aan de oorlog tegen IS.

Daar zit ook de Nederlandse ambassade in Irak achter hoge muren en prikkeldraad, en toen duizenden demonstranten onlangs op twee verschillende vrijdagen de zone binnenstroomden om te protesteren tegen het uitblijven van hervormingen en maatregelen om de corruptie tegen te gaan, ging ook die potdicht - niemand mocht er meer in of uit.

Kogelvrij vest
De veiligheidsmaatregelen scheiden de zone van het gewone Iraakse leven, maar kunnen de problemen niet buiten houden, ondervond ambassadeur Jan Waltmans (52), die sinds een jaar Nederlands man in Irak is. De demonstranten liepen vlak langs de buitenmuren van de ambassade.

Waltmans laat zich niet van de problemen weghouden. Wie een dag met hem meeloopt komt ze steeds weer tegen. Bijvoorbeeld als hij zich in een kogelvrij vest hijst voor een streng beveiligd bezoek buiten de zone, aan de Iraakse rekenkamer. En in de hal stilstaat voor de foto's van 21 medewerkers die zijn vermoord in hun strijd tegen corruptie. "Ik vind het belangrijk hier even te zijn als ik in het gebouw ben", zegt hij. "En dat sommigen van hen in Nederland zijn geweest voor de uitwisseling met onze rekenkamer, schokt me toch."

De tekst loopt door onder de afbeelding

Jan Waltmans bezoekt met een kogelvrij vest een kunstgalerie Beeld Eddy van Wessel
Jan Waltmans bezoekt met een kogelvrij vest een kunstgalerieBeeld Eddy van Wessel

Wederopbouw en verzoening
Hij heeft zojuist op advies van zijn beveiligers een dozijn trappen beklommen om te voorkomen dat hij in de lift vast zou komen te staan, voor een gesprek met doctor Ala al-Ani, de waarnemend directeur van de Iraakse rekenkamer (FSBA), over de resultaten van de samenwerking met haar Nederlandse collega's in Den Haag.

Daar blijkt dat er ondanks het geweld en de corruptie die Irak teisteren, hard wordt gewerkt aan wederopbouw en verzoening, en dat Nederland daar dankzij Waltmans inspanningen een grote rol bij speelt. Doctor Al-Ani benadrukt meermaals hoe blij ze is met de samenwerking met Nederland.

Ze doet verslag van de vooruitgang die geboekt is. Ministeries rapporteren volgens de voorschriften die zij met haar collega's in Nederland heeft ontwikkeld, andere Arabische rekenkamers tonen zich geïnteresseerd om die over te nemen. Waltmans benadrukt dan dat het hem in eerste instantie gaat om Irak zelf, en het effect van de 140.000 euro die Den Haag ervoor uittrok.

Corruptie
De achtergrond van de samenwerking is dat in Irak corruptie een systeem op zich lijkt te zijn geworden, waar politici, bestuurders en ambtenaren overheidsgeld achteroverdrukken en steekpenningen eisen. Doctor Al-Ani vertelt dat ze onlangs bij een van de ministeries was omdat de rapportage onvoldoende was. Ze vertelde de minister dat er 'obstakels' waren en dat ze hem daarom had voorgesteld om zijn interne accountantsteam te wijzigen. "Hij was positief. We denken dat er best mensen zijn die willen veranderen, als we de politiek er maar buiten houden."

Waarmee ze aangeeft dat ook zij vindt dat politici, het onderwerp van de demonstraties, een groot probleem zijn. Die willen geen echte veranderingen, omdat ze zich dan niet meer kunnen verrijken.

Waltmans brengt haar omgekomen collega's ter sprake - allen mannen, die het feit dat ze voor hun werk te dicht bij de corruptie kwamen met hun leven hebben moeten bekopen. Dan vertelt ze dat de teams die op de ministeries de boeken controleren, nu door vrouwen worden geleid. "Soms is het makkelijker voor vrouwen om dit werk te doen. In onze gemeenschap zijn conflicten het gevaarlijkst, en woorden kunnen daar onderdeel van zijn." Ze bedoelt dat mannen in Irak door hun sterk ontwikkelde eergevoel sneller in conflict komen dan vrouwen.

Transparantie
Waltmans belooft dat hij Den Haag zal voorstellen de steun aan de rekenkamer voort te zetten. "Want het werkt. Dit is het enige orgaan dat in Irak zorgt voor transparantie en daar onder moeilijke omstandigheden mee doorgaat."

Van die moeilijke omstandigheden weet zijn volgende gesprekspartner ook alles, en ook zij zet zich met steun van Waltmans in voor de wederopbouw. Om Lise Grande, de plaatsvervangend Speciaal Vertegenwoordiger van de VN-missie in Irak, elders in de Groene Zone te bezoeken, rijden Waltmans' veiligheidsmensen hem naar het VN-complex via een labyrint van weggetjes en langs tal van controleposten.

Daar heeft hij goed nieuws: Nederland trekt 20 miljoen euro extra uit voor de stabilisatie van Irak, voor de programma's die Grande uitvoert om in op IS herwonnen gebied bestuur en diensten te herstellen zodat burgers naar huis kunnen. "Mensen keren terug als ze de veiligheid vertrouwen, en ze blijven als er diensten als water en stroom zijn. En een paar maanden daarna vragen ze om scholen", legt ze uit.

Maatschappelijke projecten
Grande's team speelde een belangrijke rol in Tikrit, de vroegere stad van de afgezette Iraakse dictator Saddam Hoessein, waar een jaar na de bevrijding van IS een groot deel van de bevolking is teruggekeerd. Dat komt mede doordat in de herstelde gebouwen van de universiteit 22.000 studenten hun studie hervatten, wat hun families aanzette tot terugkeer. Die ervaring wordt nu gebruikt om het eerder dit jaar bevrijde Ramadi te stabiliseren. "Een opleidingsziekenhuis levert 7000 banen op, en trekt 7000 gezinnen mee", licht Grande toe. In elk van de provincies waar IS huishield, kiest haar team vier van dergelijke maatschappelijke projecten. Ze benadrukt dat dit mede mogelijk is door Waltmans' inspanningen. "De steun van de ambassadeur was buitengewoon", prijst ze. "En dat hielp andere ambassadeurs over de drempel. De Nederlandse steun was doorslaggevend."

Die bijdragen komen er deels omdat het geld niet rechtstreeks naar de Iraakse regering gaat en dus buiten de corruptiestromen blijft. Toch acht Grande het noodzakelijk om de transparantie te bevorderen door rechtstreeks met Bagdad zaken te doen. Bovenop de kaarten die ze heeft gebruikt om haar verhaal kracht bij te zetten, legt ze een A4'tje met het plan om hervormingen van bestuursadministratie en financiën in zowel Irak als de Koerdische regio te steunen. "De Wereldbank doet ook mee."

Waltmans belooft het plan aan Den Haag voor te leggen, en Grande stoomt alweer door: hoe haar team zeven topexperts naar Irak haalde om premier Abadi en andere betrokkenen te adviseren. Onder wie een maffiabestrijder uit Italië, een minister die corruptie tegengaat in Tunesië en een douane-expert uit Vietnam. En dat ook het voormalige hoofd van de Waarheids- en Verzoeningscommissie uit Zuid-Afrika wordt ingevlogen.

Grande loopt met Waltmans naar de uitgang, waar de zware kogelvrije auto weer klaarstaat. Die rijdt hem naar een galerie buiten de Groene Zone, waar een winnaar van de Prins Claus-prijs (2015) op hem wacht: de 82-jarige fotograaf Latif Al-Ani, wiens foto's ook tijdens de Koningsdagviering op de ambassade tentoongesteld zijn. Beelden van een verloren Irak, van moderniteit en cultuur in de jaren vijftig, zestig en zeventig.

Wederopbouw
Ook vanwege dat verleden blijft wederopbouw een thema. Terug op de ambassade, waar een lelijke muur bij de ingang is opgevrolijkt door jonge Iraakse kunstenaars, vult de dag zich met afspraken. Een Iraakse zakenman komt langs die Irak weer aan de eigen melk wil hebben, in plaats van die te importeren zoals sinds de val van het regime van Saddam gebeurt. Om de Iraakse zuivelproductie op gang te krijgen wil hij een groot aantal boeren elk vijf koeien geven. Nederlandse koeien, natuurlijk, want die produceren de meeste melk.

Het project ligt echter stil door de bureaucratie, corruptie en de financiële crisis als gevolg van de lage olieprijs. Maar ook omdat een bezoek van de Iraakse minister van landbouw tot twee keer toe op het laatste moment is uitgesteld, recentelijk omdat premier Abadi al zijn ministers een reisverbod oplegde, waardoor de Nederlandse bijdrage die ervoor nodig is nog uitblijft.

Jongeren
De zakenman is teleurgesteld en legt de schuld bij de corrupte politici. Alleen met internationale steun zal er ooit iets veranderen in Irak, stelt hij. "Verandering moet van binnenuit komen, en zal dan steun van buiten krijgen. En dat gebeurt al", antwoordt Waltmans kalm.

In dat kader heeft de ambassadeur aan het einde van de dag nog een uurtje ingeruimd voor jonge Irakezen. Jongeren hebben een grote rol te spelen in de toekomst van Irak, want bijna zeventig procent in Irak is onder de dertig.

Vier studenten bespreken hoe belangrijk het is dat mensen van verschillende religieuze achtergronden elkaar accepteren, in hun land dat door religieuze verschillen steeds meer uiteenvalt. Ze willen meer mensen bereiken, en denken dat te doen via debatten en sociale media. "We moeten op onszelf vertrouwen want onze leiders zijn leugenaars", klinkt het. En: "Hier in Irak trekt niemand zich iets aan van de mening van de jeugd".

Waltmans stelt voor hen in contact te brengen met beslissers, zoals hij eerder ook voor jongeren in de Koerdische regio deed, en vraagt hen om met namen te komen.

Net als de zakenman verlaten de jongeren de ambassade met nieuwe plannen, blij met de aandacht die ze op dit stukje Nederlands grondgebied vonden in hun land van egoïsme, nepotisme, corruptie en geweld. Dat is de ingewikkelde en tijdrovende tocht de streng beveiligde zone in, wel waard geweest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden