'In Kiev doen mannen met geld alles wat ze maar willen'

Kaart Kiev Beeld Trouw BR

Vandaag begint het Eurovisie Songfestival in de Oekraïense hoofdstad Kiev. Hoe verging het de mensen daar, als gevolg van de crisis en de oorlog? Een tocht door een veranderende stad.

Woontorens en zakencomplexen in Kiev. Beeld rv

Mannen met geld bouwen alles wat ze maar willen

Je zou het niet verwachten van een land in crisis, maar in Kiev schieten de wolkenkrabbers uit de grond. Maar de helft van de appartementen staat leeg.

De fonkelnieuwe woontorens en zakencomplexen in het centrale stadsdistrict Pechersk werpen een schaduw over de gouden uiendaken van het eeuwenoude Lavra-klooster. De gebouwen zijn voorzien van futuristische koepels en lichtreclames.

Bij het metrostation, tussen de kraampjes met vers fruit, pannekoekjes en verse koffie, wijst architect Alex Bykov (32) naar het onmetelijke glazen monster. "Het monument van het Kiev van onze tijd", noemt hij het complex, dat 'de Golf' wordt genoemd.

Het bestaat uit verdiepingen met kantoren en appartementen onder een welvende dakbedekking. "Hier wonen onze parlementariërs en stadsbestuurders."

Nee, de elite van Kiev heeft totaal geen last van crisis. Na de Majdanrevolutie in 2014 werd voormalig wereldkampioen boksen Vitali Klitsjko, in de jaren negentig bodyguard van maffiosi, tot burgemeester gekozen. Hij sloot een politiek monsterverbond met president Petro Porosjenko. Sindsdien wordt de ruimtelijke ordening met voeten getreden, aldus Bykov. "De publieke ruimte is niet veilig. Oudere mensen zingen lof van het Kiev in de jaren tachtig, een van de groenste steden van de wereld. Nu doen de mannen met geld alles wat ze maar willen."

De wolkenkrabbers zijn gebouwd door architecten en aannemers die vriendjes hebben bij het stadsbestuur. Sommige staan voor 70 procent leeg, het zijn er simpelweg te veel. De jonge generatie architecten, waartoe Alex behoort, komt niet aan de bak. Stilzitten doet Bykov niet. Hij maakt een tijdschrift en een radioprogramma over architectuur en hij klust bij als binnenhuisarchitect.

Het grote glazen hoofdkantoor van het energiebedrijf DTEK. Beeld rv

De oorlog treft bedrijven zwaar

Sommige bedrijven worden extreem hard getroffen door de oorlog. Nabij het centraal station staat het grote glazen hoofdkantoor van DTEK, veruit het grootste energiebedrijf van Oekraïne - met mijnen en kolencentrales onder haar beheer. Het probleem: veel van de bezittingen bevinden zich in het uiterste oosten van het land, waar pro-Russische milities het voor het zeggen hebben.

Tot voor kort ging het transport van kolen uit die gebieden gewoon door, ondanks de oorlog. Zo kon DTEK de energiecentrales in heel Oekraïne laten draaien. Maar twee maanden geleden besloot de regering de handel met de twee zelfverklaarde onafhankelijke regio's te blokkeren. Het was een reactie op de 'nationalisatie' van de bedrijven van DTEK in de door pro-Russische milities gecontroleerde gebieden. DTEK raakte zo de controle kwijt over twaalf bedrijven. "Een financiële ramp voor ons bedrijf en een ramp voor Oekraïne", aldus Dmitriy Sakharuk, de directeur van DTEK Energie. "Ons land kan niet zonder die gebieden."

DTEK moet nu kolen uit Zuid-Afrika importeren en via Rotterdam naar Oekraïne vervoeren. Duur, maar het moet wel, want anders dreigt een energieprobleem. Inmiddels zijn al vijf Oekraïense kolencentrales gesloten wegens gebrek aan brandstof.

Door de blokkade is DTEK zo'n 35.000 werknemers aan de andere kant van het front kwijt, vooral mijnwerkers. "Zij hebben nu maar één keus, namelijk vechten voor de separatisten", zegt Sakharuk somber.

Over de blokkade wordt veel gespeculeerd. Naast de principiële vraag of 'handel met de vijand' geoorloofd is, lijkt er ook een ingewikkeld spel van oligarchen gaande. De eigenaar van DTEK is Rinat Achmetov, de rijkste man van Oekraïne - concurrenten zouden uit zijn op zijn val. President Porosjenko, zelf ook een rijke zakenman, heeft al gezegd dat de blokkade alleen wordt opgeheven als de bedrijven weer onder Oekraïense controle vallen en als de pro-Russische milities stoppen met schieten.

Bewoners knapten zelf een stadspark op Beeld rv

Vluchtelingen geven stad impuls

In Kiev zijn zo'n 150.000 vluchtelingen uit Oost-Oekraïne neergestreken. De stad verandert ten goede, vinden ze.

Sinds drie jaar komt kunstcurator Joeri Kroelikovski, die al vijftien jaar in Kiev woont, plotseling bekenden tegen uit Donetsk, de stad in Oost-Oekraïne waar hij opgroeide. Een van hen is Oksana Zarzjevskaja. Tot juni 2014 was ze directeur van twee fabrieken in de Donbas die steenkool verwerkten. Toen de gevechten uitbraken zag ze zich gedwongen haar bedrijf te sluiten en vluchtte ze met haar jonge kinderen naar Kiev. Nu is ze uitvoerend directeur van kunstenaarscollectief Izolatsja.

De houding jegens vluchtelingen is verbeterd, vindt ze. "Toen we drie jaar geleden in Kiev arriveerden, zagen veel mensen ons als vijand. Nu zijn we geaccepteerd. Dat komt doordat er open discussies worden georganiseerd in de stad waar vluchtelingen en bewoners met elkaar in gesprek gaan. De mensen begrijpen dat wij niet schuldig zijn."

Michajlo Gluboki was een van de artiesten van Izolatsja in Donetsk. Nu is hij politiek vluchteling. "De inwoners van Kiev nemen meer verantwoordelijkheid voor hun eigen leefomgeving", zegt hij. "Aan de gebeurtenissen in het oosten kunnen mensen niets veranderen. Dus willen ze op een andere manier grip krijgen op hun leven." In de wijk van Michajlo begonnen bewoners vorig jaar spontaan het verwaarloosde park op te knappen. De gemeente sloot zich bij de actie aan en maakte een budget vrij voor nieuwe bankjes.

Voor Joeri Kroelikovski brengt de instroom uit het oosten nieuwe mogelijkheden. Met een zakenkennis en een investeerder uit Donetsk, beiden gevlucht, is hij een bedrijf gestart met plannen om te exporteren naar de Europese Unie. "Mensen willen niks meer van politiek weten. Zij zoeken hun heil in cultuur of gaan ondernemen."

Zo stond Lenin er. Eind 2013 werd hij van zijn sokkel getrokken. Beeld EPA

Discussie over toekomst monumenten

In Kiev woedt een discussie over wat te doen met de voormalige communistische monumenten. Een uit Oost-Oekraïne gevlucht kunstenaarscollectief trekt het debat op gang.

Tijdens de Majdanrevolutie in december 2013 werd het beeld van de Sovjetleider Vladimir Lenin op het Bessarabska plein door een woedende menigte van zijn voetstuk getrokken. Het monument stond voor Moskou en het Sovjetverleden en was dus fout. Sindsdien weet niemand in Kiev wat er moet gebeuren met de plek waar Lenin stond.

Sinds een paar dagen is de sokkel van Lenin, die er nog staat, ingepakt met kleine plantjes: rozemarijn, tijm, mint en basilicum. Het is een project van kunstenaarscollectief Izolatsja, een groep verbannen artiesten uit Donetsk. In juni 2014 confisqueerden pro-Russische milities hun onderkomen in de Oost-Oekraïense stad, een fabriek omgebouwd tot kunstenaarsparadijs. De artiesten vluchtten naar een scheepswerf in de haven van Kiev. Ze zetten zich onder meer in voor het behoud van Sovjet-mozaïeken die, na een postrevolutionaire wet op 'decommunisatie', uit de metrostations worden gesloopt.

"De discussie over ont-Sovjetisering is al decennialang aan de gang in Oekraïne", aldus Jevgenia Molar, jurylid van de competitie waar het sokkelproject als winnaar uit rolde. "Daarbij ging het om de vraag wie de nieuwe held moest zijn. Sinds de oorlog gaat de discussie over het voetstuk zélf. Wat maakt iemand tot held? Is iemand het echt waard om op een voetstuk gezet te worden en waarom?"

De meerderheid van de inwoners van Kiev wil geen permanent monument op de plek van Lenin, blijkt uit eigen onderzoek van Izolatsja. Ook zijn burgers graag betrokken bij de keus voor een nieuwe bestemming. In de tussentijd moet de natuur de ideologische spanning rond het vacante monument neutraliseren, aldus Izolatsja, "om zelfreflectie mogelijk te maken en het gesprek op gang te brengen."

Creaties van de 21-jarige ontwerpster Anna K. een 'briljant ondernemer'. Beeld AFP

De modewereld blaakt van vertrouwen

Ondertussen groeit Kiev uit tot een belangrijke Oost-Europese modestad. Onlangs werden tijdens de Kiev Fashion Days de nieuwe herfstcollecties gepresenteerd. De sfeer was die van grote verwachtingen. Want hoe hard de crisis in Oekraïne ook toeslaat, de modewereld blaakt van zelfvertrouwen.

"Mode is de voornaamste bron van goed nieuws in Oekraïne", zegt Kazbek Bektursunov, bestuursvoorzitter van LMG, de organisator van de Kiev Fashion Days en modebureau More Dash. Kiev kan bogen op een flink aantal internationaal erkende ontwerpers. Designer Julie Paskal verkoopt in vijftig modewinkels wereldwijd, Anna October is verkrijgbaar in de fameuze modeboetiek Browns in Londen en de 21-jarige Anna K. werd dit jaar door het Amerikaanse tijdschrift Forbes geplaatst op de '30 onder 30', een lijst met de briljantste jonge ondernemers wereldwijd. Mode-magazines als Vogue en Cosmopolitan zijn neergestreken in de stad.

De positie van Kiev als modestad komt niet uit de lucht vallen, zegt Bektursunov. Zo zijn er veel goede kledingmakers. "We hebben een gedegen naaitraditie die stamt uit de Sovjettijd. Bezoekers kijken eerst naar de kwaliteit van de stof en het handwerk, dan naar hoe het eruitziet." De productie is goedkoop. LMG beschikt over duizend vierkante meter fabrieksruimte in het centrum van Kiev met honderd naaisters. "In geen enkele andere Europese hoofdstad krijg je zo veel ruimte en personeel voor zo'n lage prijs."

Kiev heeft iets unieks te bieden: de vyshyvanka. Oekraïners beheersen een uitzonderlijke manier van het decoreren van kleding met borduurwerk, waarbij elke regio eigen finesses heeft. Tijdens de Majdanrevolutie, de volksopstand tegen het corrupte regime in 2013, maakten traditionele bloezen en jurken een spectaculaire comeback. Terwijl de wereldpers de schijnwerpers op de spannende gebeurtenissen richtte, gingen massa's Oekraïners de straten van Kiev op in klederdracht. Inmiddels zie je de borduursels terug in collecties van de grootste modehuizen, zoals Gucci, Valentino en Dior.

Mode moet Oekraïne een beter land maken, vindt Kazbek Bektursunov. Om de export goed te laten verlopen, moet er een betrouwbare levering zijn van goede producten, pas dan durven buitenlanders te investeren.

KnitKnotKiev-tassen. Beeld rv

Producten van eigen makelij een rage

De oorlog maakt van Kiev een patriot-tische stad. Producten van Oekraïense makelij zijn erg gewild. Aan de centrale boulevard van Kiev, de Kresjatik, is een gebouw van Bijenkorf-achtige proporties, vier verdiepingen hoog, gevuld met louter Oekraïense waar. 'Svi Svoï', ofwel 'Alles eigen'. In twee jaar tijd verzamelde het warenhuis producten van meer dan duizend makers van eigen bodem: jurken, pakken, hoeden, schoenen, zonnebrillen en kinderspeelgoed.

De Russische interventie op de Krim en het conflict in het oosten van het land leverden een golf van patriottisme op. Russische producten werden niet alleen geweerd vanwege sancties, maar ook door de consument. Daarnaast noopte de val van de Oekraïense munt, de grivna, die drie keer minder waard werd, de bewoners op zoek te gaan naar lokale producten: kleding van westerse modeketens is simpelweg te duur. Het resultaat: massa's Oekraïense jongeren lopen met hippe kleding van onbekende, Oekraïense merken.

"Waarom zou ik bij Zara kopen als het hier goedkoper en beter is", zegt Tatjana Verti. De twintiger baat sinds een jaar Loft Store uit, ergens in een kelder onder een verlaten binnenplaats in een rustig deel van het centrum. Ze hanteert eenzelfde formule als 'Svi Svoj'. Haar klanten vinden haar via Facebook, en de ontwerpers, veelal gewone Oekraïners op een zolderkamertje, melden zich vanzelf aan.

De vrouw van architect Alex Bykov, Anna Popovitsj, is een van de duizenden jonge Oekraïense creatievelingen die zorgt voor de aanvoer van producten, die vaak duurzaam zijn gefabriceerd. Onder de merknaam 'KnitKnotKiev' maakt ze tassen, manden en sjaals van het afval van een textielfabriek, van de overblijfselen van de fabricatie van T-shirts. Het resultaat zijn kleurige ontwerpen van een gevlochten stof, in verschillende vormen en maten.

In een economie waar de elite de banen monopoliseert is voor jezelf beginnen de enige optie. "Ondernemen omdat er geen andere weg is", noemt Bykov het.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden