Reportage LHBT-rechten

In Kenia kunnen homo’s niet meer hand in hand over straat

Hand in hand lopen in het openbaar is voorlopig voorbij in Kenia, nu de antihomowetten er van kracht blijven. Beeld EPA

Antihomowetten uit de koloniale tijd blijven van kracht, oordeelde onlangs het Keniaanse hooggerechtshof. Homo’s ervaren sindsdien meer bedreigingen in het Afrikaanse land.

De schaars verlichte kroeg langs een drukke weg in de uitgaanswijk Westland is leger dan anders. Op de grote tv bij de bar is de herhaling van een voetbalwedstrijd te zien. Achterin zitten twee jonge mannen, ze houden elkaars hand vast onder de tafel. Zodra ze worden aangesproken, laten ze elkaar los. Ze praten liever niet tegen onbekenden, maar knikken – schichtig om zich heen kijkend – op de vraag of dit een van de populairste homobars in Nairobi is. Ze bezweren de naam niet te noemen.

De kroeg is er al lang en was eind jaren negentig de ontmoetingsplek voor buitenlandse correspondenten, die de gelegenheid deelden met jonge vrouwelijke sekswerkers met hun meestal oude clientèle. De journalisten verdwenen naar elders. Hun plaats is ingenomen door de homogemeenschap in Nairobi. De vrouwelijke sekswerkers zijn gebleven.

“Het is een van onze hotspots, maar we durven niet meer uit te gaan sinds de uitspraak van de rechtbank”, vertelt homoactivist Mama G., ofwel Phelix Kasanda (28). Eind mei oordeelde het Keniaanse hooggerechtshof dat de antihomowetten, daterend uit het koloniale tijdperk, van kracht blijven. De lgbtq-gemeenschap had geëist die te schrappen, omdat ze in strijd zijn met de garantie van respect voor de mensenrechten van alle Kenianen, verankerd in de nieuwe grondwet van 2010.

Homo’s konden tot voor kort relatief ongestoord leven in het uiterst conservatieve Kenia, dat zwaar beïnvloed wordt door de snelgroeiende pinkstergemeenten in het land. De uitspraak van het gerechtshof richtte echter opeens de volle schijnwerpers op homoseksualiteit en dat lokte dreigementen en enkele gevallen van geweld uit.

Mombo Ngua (rechts) wacht met vrienden op de uitspraak van de rechtbank over een antihomowet op 22 februari van dit jaar. Beeld EPA

Bedreigingen

“Sinds de uitspraak worden we bedreigd via de sociale media, maar ook op straat. Ik moest verhuizen, want mijn huisbaas herkende me van tv en wil geen homo’s. Vrienden durven me geen onderdak te geven en uiteindelijk heb ik een tijdje in een goedkoop hotel geslapen”, vertelt Kasanda in de bescherming van het gemeenschapscentrum van Hoymas. Dat is een organisatie waar mannelijke sekswerkers en met hiv besmette homo’s terechtkunnen voor medische zorg en voorlichting.

Kasanda kon voorheen met make-up de straat op, maar haalt nu zijn oorbel uit zijn oor als hij in het openbaar vervoer stapt. Bij zijn familie hoeft hij niet aan te kloppen, die wil niks met hem te maken hebben. “Dat doet pijn en is eenzaam”, vertelt hij in een kamer, waarvan de muren zijn volgeplakt met foto’s van mensen die aan Hoymas zijn verbonden. Dan krijgt hij een twinkeling in zijn ogen en zegt: “Ik zou natuurlijk welkom zijn bij mijn familie als ik met bakken geld kom aanzetten. Maar ja, ik ben arm, dus die vlieger gaat niet op.”

Facebook

Homoseksualiteit kwam kort voor de rechterlijke uitspraak nog eens onder de aandacht door de dood van Binyavanga Wainiana, een van Kenia’s meest gerespecteerde hedendaagse schrijvers en hiv-positief homoactivist. Gesloten facebooksites zoals Nairobi Crimes, waarachter onder meer houwdegens in het politiekorps schuilgaan, spraken niet alleen dreigementen uit, maar publiceerden foto’s en namen van homoactivisten.

“Dat voelt heel slecht, ook al omdat ik workshops heb gegeven aan de politie over hiv-positieve sekswerkers. Ik dacht dat ik daar met voorlichting iets had bereikt, maar blijkbaar niet”, concludeert Kasanda.

Er is een video-opname op een andere gesloten facebooksite, Kilimani Mums and Dads, waarin een man is te zien die met geweld wordt uitgekleed door omstanders, geslagen en in het Swahili uitgescholden. Het is onduidelijk of de man de aanval heeft overleefd.

Een Keniase lgbtq-activist draagt regenboogsokken als subtiel protest tijdens de rechtszaak over afschaffing van de antihomowetten. Beeld EPA

Hiv en aids

Het is een drukte van belang in de kleine ruimte, die het onderkomen van Hoymas biedt in een lage-inkomenswijk in Nairobi. Door de open ramen is het geluid van het voortrazende verkeer op de snelweg te horen. In een wachtruimte van de kliniek wachten twee mannen op hun beurt. Gemiddeld komen er dagelijks 35 naar de kliniek, waar hiv-testen worden gedaan, gratis aidsremmers worden verstrekt en psychische hulpverlening beschikbaar is.

Er is ook een ruimte waar de meer dan 1700 leden gratis gebruik kunnen maken van twee computers en internet. Een man kijkt naar een rugbywedstrijd, terwijl een ander een site met contactadvertenties voor hiv-besmette homo’s bestudeert. Maar het is vooral vol bij de receptie waar thee en water voorhanden is en de meeste mannen zich vrij voelen op een nichterige toon met elkaar te praten. “Hier kunnen we zijn wie we zijn. Buiten deze muren moeten we ons gedragen volgens de normen die ons worden opgelegd door de wet en een deel van de maatschappij”, verzucht Kasanda.

De receptionist deelt gratis condooms en glijmiddelen uit, allemaal keurig bijgehouden in een groot schrift. De administratie is opgeslagen in dozen, hoog opgestapeld tot aan het plafond, maar ook in de cloud, uit vrees voor een mogelijke aanslag op het gebouw.

Nek uitsteken

In een roze geverfde kamer zit Hoymas-directeur John Mathenge (38). Hij ziet er enigszins verfomfaaid uit, want hij is net aangekomen uit Oost-Timor en gelijk van het vliegveld doorgegaan naar kantoor. Hij was in Azië voor een internationale conferentie voor mannelijke sekswerkers. Mathenge is een van de indieners van het verzoekschrift bij de rechtbank, waarin werd gevraagd de antihomowet te schrappen, omdat die in strijd is met de grondwettelijke garantie van de mensenrechten van alle Kenianen.

“Ik ben ook een tijdje ondergedoken. Mijn familie en ik zijn bedreigd en uitgescholden. Mijn zus, de kinderen en zelfs de huishoudelijke hulp zijn getraumatiseerd, omdat ze op straat en op school werden beschimpt”, vertelt hij. De familie moest verhuizen en hijzelf heeft momenteel geen vaste verblijfplaats, maar slaapt soms bij vrienden of in een hotel. Mathenge durft zelfs zijn auto niet te gebruiken, omdat die ook regelmatig in beeld was op de Keniaanse tv.

Hij was zo’n twintig jaar homosekswerker en is sinds 2004 hiv-positief. In Kenia – met een kleine 50 miljoen inwoners – zijn 1,6 miljoen mensen met hiv besmet. Nu zet hij zich in voor de mensenrechten van homo’s, sekswerkers en mensen met hiv. “Ik heb een driedubbel stigma ervaren, ik weet hoe het is en voelt. Daarom steek ik mijn nek uit en accepteer de consequenties die het met zich meebrengt. Iemand moet het doen.”

Volgens hem hebben de meeste jonge Kenianen geen problemen met homoseksualiteit en met mannelijke of vrouwelijke sekswerkers. Hij gelooft dat de rechters zich lieten beïnvloeden door de oude en vooral christelijke generatie. “Het is ongelooflijk wat er soms van de kansel wordt geroepen in kerken die liefde prediken. Neem de anglicaanse kerk, die in het Westen homoseksuele bisschoppen heeft en hier in Kenia hel en verdoemenis uitspreekt over homo’s”.

Angst

De lgbtq-gemeenschap in Kenia geeft niet op en gaat in hoger beroep. Mathenge wijst erop dat het de homogemeenschap in Botswana twintig jaar kostte voordat de antihomowetten begin juni werden geschrapt. “Het is een strijd van de lange adem.”

Door de huidige agressie tegen homo’s durft een aantal hiv-besmette mannelijke sekswerkers niet naar de Hoymas-kliniek te komen. Ze zeggen zich gedeisd te houden tot de storm is geluwd. “Dat betekent dat ze geen gratis condooms komen halen, maar erger nog, ook hun aidsremmers niet. Weinig mensen buiten de homogemeenschap weten waar we zitten en toch wagen leden zich liever niet op straat. Ik begrijp het wel, maar het is onverstandig”, zegt programmaleider Erastus Ndunda.

Naar reguliere klinieken durven ze volgens hem ook niet, omdat er dan wordt gevraagd hoe ze denken besmet te zijn geraakt. Ook wordt verzocht terug te komen met vrouw of vriendin. “We verlangen allemaal terug naar de voor ons relatief rustige tijd van voor de gerechtelijke uitspraak. Maar nu moeten we doorbijten, hoe moeilijk het ook is voor onze leden”, zegt Ndunda.

Geen belangstelling

Hoymas biedt ook voorlichting over homoseksualiteit, sekswerk – wat ook verboden is in Kenia – en hiv aan de buitenwereld. Bij politici, een enkele uitzondering daargelaten, bestaat geen belangstelling. Ook religieuze organisaties staan niet te popelen om de boodschap uit de lgbtq-gemeenschap te horen.

Bij het afscheid voor de deur van Hoymas, wordt Ndunda vriendelijk gegroet door de mecaniciens die langs de weg auto’s repareren. Er worden handen geschud en praatjes gemaakt. “We hebben de mensen die in de nabije omgeving werken, uitgenodigd en voorgelicht over wat er hier gebeurt. Het zijn jongeren en ouderen, vaak nauwelijks opgeleid, maar ze hebben begrip en we hebben van hen niets te vrezen.”

In Kenia is homoseks strafbaar, homo zijn niet

De houding van Kenia tegenover homoseksualiteit stuit vaak op verbazing in het buitenland. In Afrika wordt Kenia gezien als een van de modernste landen, omdat het behoort tot de tien grootste economieën op het continent met een hoogontwikkeld IT-niveau. Het heeft echter een uiterst conservatieve cultuur. Een macho-maatschappij, waar bijvoorbeeld ook vrouwen door de politiek en de oudere generatie als tweederangsburgers worden behandeld.

De situatie van homo’s op het continent is beter in zuidelijk Afrika. Zo schrapte Botswana ­recent antihomowetten, terwijl Angola dat al eerder dit jaar deed.

Van de 54 landen op het continent is homoseksualiteit in 34 strafbaar. In sommige landen, zoals Somalië en Mauritanië, staat er zelfs de doodstraf op.

In 14 andere landen, waaronder Ivoorkust, Rwanda en Madagaskar, hebben nooit antihomowetten bestaan. De wet in Kenia maakt homoseksuele seks strafbaar met 14 jaar gevangenisstraf. Maar homo zijn, zonder seks, is niet strafbaar.

Lees ook:

Binyavanga Wainaina (1971-2019): onverschrokken homoactivist en gerenommeerd schrijver

De Keniaanse schrijver Binyavanga Wainaina was een van de meest gevierde schrijvers in Afrika en creëerde­­ kansen voor jong literatuurtalent in Kenia. Hij was ook een moedige homoactivist die het verbod op zijn seksualiteit in zijn land tartte.

Botswana maakt korte metten met oude, Britse antihomowet

Maximaal zeven jaar cel stond er op in Botswana: de liefde tussen twee mannen of twee vrouwen. Tot drie rechters in het Afrikaanse land unaniem oordeelden dat het verbod op homoseksualiteit ongrondwettig is – wetgeving die door de Britse overheerser in 1965 is ingevoerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden