'In Iran kan kunst wél verandering brengen'

interview | De Iraanse regisseur Amir Reza Koohestani bewerkte 'Ivanov' van Tsjechov tot een voorstelling over de passiviteit van de jonge generatie Iraniërs.

Zijn slaapbank is zijn universum. Waar zou hij anders heen moeten? Ivanov heeft in ieder geval niet het idee dat hij ook maar iets aan de wereld zou kunnen veranderen. Dan kan je er maar beter comfortabel bij gaan zitten.

De Iraanse regisseur Amir Reza Koohestani (1978) bewerkte het toneelstuk 'Ivanov' van Anton Tsjechov voor zijn Mehr Theatre Group vanuit een fascinatie voor de bijna agressieve passiviteit van een hoofdpersoon die nooit handelt. De binnen en buiten Iran geprezen voorstelling is de komende weken in Nederlandse theaters te zien.

Ivanov zit in de schulden, zijn vrouw, die alles voor hem heeft opgegeven, gaat dood aan tuberculose, en het jonge buurmeisje Sasha wordt verliefd op hem. Het wordt hem allemaal te veel, waarna hij besluit maar gewoon niets meer te doen, wat zijn problemen alleen maar groter maakt.

In de regie van Koohestani komt Ivanov nog nauwelijks van zijn bank. "Ivanov heeft opgegeven", zegt de regisseur. "In mijn visie is dat een daad van agressie en protest. Het is wreed om niets te doen." Want vooral anderen zijn daarvan het slachtoffer.

Koohestani bewerkte Tsjechovs tekst vlak na de Groene Revolutie van 2009, toen in Iran grote protesten uitbraken na de herverkiezing van de conservatieve president Ahmadinedjad. Nadat de protesten stukliepen op een onbuigzame overheid, verloren Iraanse jongeren hun geloof in verandering.

Koohestani: "Ze raakten teleurgesteld en voelden dat ze nog maar twee opties hadden: naar het buitenland gaan of zich bij de situatie neerleggen en weer aan het werk gaan."

De Ivanov in de voorstelling van Koohestani heeft continu een Engelse talencursus op zijn koptelefoon aan staan, maar van vertrekken komt uiteindelijk niets.

Bijna was 'Ivanov' niet opgevoerd, vertelt Koohestani. "Mijn eerdere voorstelling 'Where Were You on January 8th?' ging heel concreet over de Groene Revolutie. Daar was de overheid uiteraard heel kritisch over. In eerste instantie mocht ik 'Ivanov' daarom helemaal niet opvoeren."

Pas toen een groep medekunstenaars brieven ging schrijven aan het ministerie van cultuur, versoepelde de houding. "Zelfs de eigenaar van het koffiehuis van het theater waar we zouden spelen, schreef een brief dat hij op deze manier zijn klandizie zou mislopen."

De censuurcommissie kwam vier keer naar een besloten voorstelling kijken, waarna er eindeloos moest worden gediscussieerd over de precieze tekst. Koohestani: "Ik moest letterlijk met ze onderhandelen: ik wil deze zin er best uithalen, maar dan blijft deze erin staan. Het is opvallend dat de voorstelling totaal niet werkt als je voor een censuurcommissie speelt. Het stuk gaat werken in een zaal vol jonge Iraniërs die ook begrijpen wat er níet wordt gezegd. De ware betekenis ontstaat in de interactie tussen publiek en voorstelling."

Ondanks de censuur was het het Iraanse publiek volstrekt duidelijk waar de voorstelling over ging: het begrijpelijke gevoel dat je handelen toch niets verandert, maar ook het gevaar van dat denken. De voorstelling werd enthousiast ontvangen en ontving van Iraanse critici de prijs voor het beste stuk van 2011.

Anders dan zijn personage Ivanov is Koohestani redelijk hoopvol gestemd over de mogelijkheid tot verandering in Iran. Het bloeiende culturele leven in Teheran wakkert die hoop aan. "Dat ik deze voorstelling kan maken met een groep jonge, getalenteerde acteurs voor een dankbaar groot publiek geeft aan dat Iran levend is en dat je wel degelijk iets kunt doen."

De Europese première van 'Ivanov' viel symbolisch samen met de verkiezing van de relatief progressieve president Rohani in 2013. 'Mijn acteurs hebben vanuit Brussel nog naar vrienden gebeld: ga alsjeblieft stemmen. Die verkiezing laat eveneens zien dat de Iraanse samenleving wel degelijk vooruit wil."

Het gevaar van het verliezen van het geloof dat verandering mogelijk is, is geen uniek Iraans probleem, denkt Koohestani. Hij vermoedt dat de voorstelling daarom ook buiten zijn eigen land zo goed ontvangen wordt.

De eerste kiemen voor 'Ivanov' ontstonden toen hij in Europa aan het werk was, vertelt hij. "Er was daar van alles aan de hand, er werd gevochten in Irak, er was een economische crisis, maar er was nauwelijks protest. Iets op Facebook zetten, is niet echt iets doen. Niets doen is voor jonge mensen misschien wel een gewelddadiger handeling dan wél iets doen."

Dat wil niet zeggen dat mensen geen verandering willen, vermoedt Koohestani. Anders dan in Iran speelt kunst in Europa echter geen enkele rol in het denken over vooruitgang of verandering.

"Ik zat dit weekend in een paneldiscussie met regisseur Peter Sellars en programmeur Frie Leysen en zij gaven toe dat de kunst in die zin gefaald heeft. Kunstenaars proberen al jaren de samenleving te beïnvloeden, maar desondanks zijn bijvoorbeeld racisme en rechts-nationalisme nog altijd aan het groeien."

"Misschien moet de Europese kunst radicaler zijn. Of wellicht is het probleem dat in Europa niemand eigenlijk nog in de mogelijkheid tot verandering gelooft. Je kunt je afvragen of de Europese vrijheid van expressie altijd iets is om tevreden mee te zijn. Het betekent dat je alles mag zeggen, maar het betekent ook dat niemand verwacht dat die expressie tot daadwerkelijke verandering leidt."

Dat de censuur zenuwachtig wordt van zijn voorstellingen bevestigt voor Koohestani dat de Iraanse overheid wél denkt dat kunst iets kan veranderen. Dat is precies de reden waarom hij in zijn geboorteland blijft, ondanks zijn wereldwijde succes. Koohestani: "Iran mag dan geen goed land zijn om in te leven, het is een goed land om kunstenaar te zijn."

'Ivanov' van Mehr Theatre Group is tot en met 22 november te zien in Tilburg, Heerlen, Utrecht en Den Haag. www.mehrtheatregroup.com

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden