'In ieder van ons sluimert iets van De Boze'

Journalist en wetenschapper dr Karl Joseph ('Henne') Hahn vierde onlangs met een grote receptie zijn tachtigste verjaardag. Van wat er in de christendemocratische partijen omgaat weet hij meer af dan wie ook in Europa. Een optimist, die gelooft dat de wereld er beter op wordt. ,Na de oorlog heb ik een fundamentele keuze tegen alle haat gemaakt.'

Dr Karl Joseph ('Henne') Hahn vierde onlangs met een grote receptie zijn tachtigste verjaardag. Ria Lubbers was er, en de staatssecretarissen Gabor en Van Voorst tot Voorst. Ook Norbert Schmelzer en Piet de Jong gaven acte de presence. Vijf van de honderdveertig gasten: politici, kunstenaars, wetenschappers, journalisten. Hun aanwezigheid belichaamde de enorme spanwijdte aan interesses en bezigheden die het veelbewogen leven van deze christendemocratische initiator, wetenschappelijke publicist, en journalist van jongsaf aan kenmerken. De hoge onderscheiding (Nederlandse Leeuw) die hij kreeg werd door iedereen als vanzelfsprekend ervaren.

Als we Hahn kort vor zijn verjaardag spreken is hij net terug uit Praag. Hij vertelt met aanstekelijk enthousiasme over een grote internationale oecumenische Hus-conferentie die hij voor 1993 aan het voorbereiden is. Met zichtbare tevredenheid: "De paus heeft de Tsjechische bisschoppen aangespoord hun steun aan onze conferentie te verlenen. Een historische doorbraak, gezien het feit dat de Boheemse reformator sinds zijn dood op de brandstapel (1415) door Rome steeds als ketter is gediskwalificeerd."

Als je je verdiept in Hahns biografie verandert het cliche 'een veelbewogen bestaan' in levende werkelijkheid. Hij werd geboren in Karlsbad, het huidige Karlovy Vary. Nadat Hitler in '32 in Duitsland aan de macht was gekomen en een begerige blik op het, in meerderheid door Duitsers bewoonde Tsjechoslowaakse Sudetenland begon te werpen, veranderde de sfeer. Hahns Sudetenduitse vader had een schildersbedrijf. Hij, een katholiek, stond op grond van zijn joodse contacten bekend als 'der Judenmaler', en dat was in de jaren dertig bepaald geen compliment. Zijn vrouw, een Tsjechische, leerde nooit goed Duits, wat in hun sterk nationalistisch-arische omgeving evenmin werd gewaardeerd.

Hahn jr. studeerde in Praag en Heidelberg Duitse letteren, rechten en filosofie. Het laatste onder meer bij de bekende wijsgeer Karl Jaspers ( "een grootse ervaring" ). In 1935 trouwde hij zijn voormalige klasgenote van het gymnasium, Renate, dochter van een joodse advocaat. Ze zouden later vier kinderen krijgen.

Op hun huwelijksreis maakte het jonge paar in Munchen kennis met de cultuurfilosoof Theodor Haecker. Deze introduceerde hen in een kring van rooms-katholieke anti-nazistische intellectuelen ( "die gesprekken maakten mij, die voor die tijd zelden of nooit een krant las, politiek bewust; ze scherpten ook onze geest tegen het fascisme" ).

Hij constateert: "Het nationaal-socialisme huldigde de misvatting dat de zin van het bestaan zich louter in de geschiedenis openbaart. En dat het volk het enige subject, en dus de enige instantie is waarop zich onze menselijke activiteit moet orienteren. De geestelijke catastrofe van het nazisme is geboren uit deze zelfoverschatting van de mens waarbij elke bovennatuurlijke orde en transcendentale binding aan onveranderlijke, bovenmenselijke beginselen en waarden werd verworpen: Wij zijn de maat van alle dingen."

Streng: "Aan dezelfde hoogmoed is nu ook het communisme ten onder gegaan." Hahn ziet het neerhalen van de Muur als moderne variant van de toren van Babel die volgens de bijbel niet af kwam omdat de mens zich boven God verhief.

En over het huidige Duitsland: "Nee, ik ben niet bang dat de geschiedenis zich daar herhaalt. De situatie is thans volkomen anders. Toen een wankele politieke structuur, nu een stabiele regering. Toen een meerderheid die wars was van democratie, nu een hechtverankerde democratie. En ga zo maar door" .

"Trouwens, het land heeft de afgelopen tijd een aantal asielzoekers binnen zijn grenzen opgevangen waaraan alle andere landen in Europa, inclusief Nederland, niet kunnen tippen. Ik vind het daarom een grote fout de problemen waarmee het land nu kampt, en die rechtstreeks samenhangen met het proces van hereniging, te plaatsen in een verleden-perspectief. Want daardoor worden ze buiten proporties vergroot en opgeblazen. Dat brengt het gevaar van een Duits isolement en een Alleingang met zich mee waar niemand wat mee opschiet" .

In de herfst van '38 annexeerde Hitler het Sudetenland en kort daarop, 10 november, werd Renate - inmiddels katholiek geworden - samen met duizenden andere joden gearresteerd. Haar man, werkzaam voor de christelijk-sociale partij, kreeg gedaan dat hij, zijn vrouw en schoonvader mochten uitwijken naar het toen nog vrije Praag. Via bemiddeling van de secretaris van het Internationale Christelijk Vakverbond, de Nederlander P. Serrarens, kreeg het echtpaar een visum voor ons land.

( "Zo arriveerden we, in februari 1939, aan de grens: met twee koffers, 25 gulden en een ongeboren kind. Drie dagen na aankomst moesten we ons bij de vreemdelingenpolitie melden. Een brigadier met een enorme snor stond ons te woord. Tot onze ontzetting droeg hij een zwart uniform. Voor ons, net vrijgelaten uit een nazi-cel, was dat de kleur van de SS. De man zag onze angst en zei met diepe stem: 'Weest u maar niet bang. We zijn allen broeders" ). Hahn werd medewerker van het R.-K. Vluchtelingencomite in Utrecht en verdiende daarnaast de kost als prive-leraar. Hij bewoog zich in kringen van De Gemeenschap, het maandblad van de progressieve katholieke intelligentsia, en schreef tegen het nationaal-socialisme.

Op 10 mei 1940 werden Hahn en zijn vrouw opnieuw concreet met het nazisme geconfronteerd. Vijf jaar leefden ze in permanente angst dat deportatie hen zou scheiden. Ofschoon het een paar keer weinig scheelde bleef dit hun bespaard. Hahn onderhield in die tijd nauwe contacten met het verzet.

Terugkijkend constateert hij: "Hitler en Stalin hebben een einde gemaakt aan de burgerlijke opvatting van het kwaad als een strikt begrensd fenomeen, zaak voor de politie. Ineens bleek die politie zelf uit misdadigers te bestaan, zaten er moordenaars in regering en parlement, was het staatshoofd de personificatie van De Boze, folterde en doodde men uit naam van het staatsgezag. Het kwaad, de zonde zo je wilt, kreeg een totaal andere, demonische dimensie. Het verloor definitief zijn braaf-burgerlijke betekenis. De zondeval vond hier als 't ware zijn concrete voltooiing: de mens raakte z'n 'onschuld' voorgoed kwijt."

En: "Na de oorlog heb ik een fundamentele keuze tegen alle haat gemaakt. Ik zei tegen mezelf: 'Jij, die zoveel onrecht hebt meegemaakt, mag je niet overgeven aan gevoelens van wraak.' Ik nam mij voor me tegenover iedereen altijd open op te stellen. Dat heeft me bewaard voor een verbitterde kijk op mens en samenleving."

Na de oorlog was Hahn medeoprichter van het Katholiek genootschap voor internationale betrekkingen, een organisatie die de culturele en geestelijke vernieuwing van het naoorlogse Duitsland wilde bevorderen.

Hij werd medewerker van toen bekende katholieke bladen als De Linie, De Nieuwe Eeuw, Christofoor en Te Elfder Ure waarin hij over sociale, culturele en politieke zaken schreef. Van 1947 tot '52 werkte Hahn als Duitsland-correspondent van het dagblad De Tijd. Vervolgens leidde hij twee jaar de wetenschappelijke vertaaldienst van het Europese Hof van Justitie in Straatsburg. Van '55 tot '60 was hij secretaris buitenland van de KVP en redacteur bij De Linie, en van '60 tot '80 beheerde Hahn het internationaal documentatie- en studiecentrum van de Europese christendemocraten.

Daarnaast fungeerde hij jarenlang als Romeins correspondent voor De Tijd, dag- en weekblad, en later voor het Algemeen Dagblad ( "In Italie wonen de bandieten en de heiligen naast elkaar; ik denk overigens dat laatstgenoemden het tenslotte zullen winnen" ).

Hahn maakte in Rome ook het Tweede Vaticaans Concilie van Johannes XXIII mee, daarna de desillusie en verstarring tijdens Paulus VI en de repressie onder Johannes Paulus II ( "wat me vooral tegenstaat in het huidige bestuur van de kerk is de harteloze manier waarop tegen andersdenkenden wordt opgetreden" . En: "Over een a twee generaties kun je alle Nederlandse katholieken in twaalf provinciale bejaardenhuizen onderbrengen" ).

Hij zegt: "Ik geloof vast dat de mens in positieve zin te veranderen valt. De geschiedenis begint me trouwens gelijk te geven. Kijk hoe de haat tegen Duitsland in West- en Oost-Europa is omgevormd tot positieve samenwerking. En wie had vijf jaar terug durven voorspellen dat de communistische regimes in de DDR, Polen, Hongarije, Tsjechoslowakije en Bulgarije door de eigen bevolking geweldloos ten val zouden worden gebracht"

"Er is ook nog iets anders: de internationale compassie met het leed in de wereld neemt toe. In mijn jeugd waren een miljoen hongerdoden in China slechts een stukje op een binnenpagina van de krant waard. Thans komen er mondiale hulpacties op gang als Soedan honger lijdt. Te langzaam, niet erg structureel, maar toch..."

"Natuurlijk, er wordt ook nu nog steeds op grote schaal gemarteld en gemoord - zie Bosnie, Georgie, Irak - , maar in tegenstelling tot, zeg, zestig jaar terug, groeit het besef dat zoiets principieel niet deugt en dat je daar als wereldgemeenschap wat tegen dient te doen. Dat is uniek."

Mr. Harry van Doorn, de inmiddels overleden vroegere minister van CRM en partijvoorzitter van de KVP, heeft over Hahn eens gezegd: 'Van wat er in de christendemocratische partijen omgaat weet hij meer af dan wie ook in Europa'. Bepaald geen overdreven uitspraak. Hahn vloog decennia lang de aardbol rond als een onvermoeibaar pleitbezorger van de christendemocratie en als internationaal vertrouwensman in het bont geschakeerde christelijk-politieke circuit. Ook nu is hij nog steeds actief. Met name in het leggen van contacten tussen christendemocraten in oost en west.

Zijn wereldwijde activiteiten leverden hem een keur aan relaties en vrienden op: Konrad Adenauer, Robert Schuman, Georges Bidault, Eduardo Frei, Rafael Caldera, Patricio Alwyns, Leo Tindemans, Romme, Schmelzer, Klompe, De Jong, Steenkamp, Van der Stee, Van den Broek, Lubbers. De lijst kan moeiteloos worden uitgebreid.

"Wat me zo in de christendemocratie aantrekt? Het feit dat ze het maatschappelijk engagement van het socialisme op een vloeiende wijze verbindt met het individualisme van liberalen en conservatieven, zonder dat een van beide elementen overheerst. Geinspireerd door het christendom sluit ze geen ras, stand of klasse uit en overstijgt ze in haar ideologie het louter pragmatisch politieke."

Volgens Hahn is de christendemocratie sterk bepaald door de christelijke arbeidersbeweging. "Voor de oorlog, toen in Italie, Duitsland, Oostenrijk, Portugal en Spanje grote groepen christenen achter de fascistische dictators aan liepen - de rooms-katholieke en protestantse partijen in Nederland, Belgie, Luxemburg en Zwitserland waren gunstige uitzonderingen - keerde het Internationaal Christelijk Vakverbond zich niet alleen tegen de linkse terreur maar ook tegen die van rechts. Na de oorlog heeft dit de koers van de christendemocratie wezenlijk beinvloed: tegen Stalin en Tito, maar ook tegen Franco en Salazar. Men was niet aan een oog blind zoals veel sociaaldemocraten."

Henne Hahn is sinds acht jaar terug in Bilthoven, waar hij destijds de oorlog meemaakte. Na het overlijden van Renate en zijn tweede vrouw, Nora, bewoont hij er met echtgenote Lies, een moderne serviceflat. Het appartement weerspiegelt Hahns cultureel-kosmopolitisch karakter. Een antiek Griekse amfora naast een Italiaanse renaissancekast; klassieke schilderijen, en een vracht boeken. We noteren werken van Rainer Maria Rilke, Gottfried Benn, Franz Kafka, Stefan Andres, Umberto Eco. Ook de bijbel ontbreekt niet.

Hahn antwoordt met een simpel "nee" op de vraag of Auschwitz en alles wat daar mee samenhangt hem religieus ooit hebben doen wankelen? "Als vervolgden werden we in een lang proces van geleidelijk toenemende misdadigheid op Auschwitz voorbereid. Daarom schokte het feit dat de nazi's tot zoiets gruwelijks in staat waren ons relatief minder dan anderen. Wij hadden elke illusie ten opzichte van dit systeem al vroeg verloren, op een moment dat in Nederland velen het duivels aspect ervan nog niet onderkenden."

"Daar komt nog bij dat wij juist veel aan het christendom, aan het katholieke milieu te danken hadden. In een tijd, na 1935. toen in Tsjechoslowakije bijna al onze kennissen en vrienden ons begonnen te mijden, ondervonden we van het christendom - belichaamd in de groep rond Theodor Haecker, de Sudetenduitse Christelijk-sociale partij en het Internationaal Katholiek Vakverbond - juist geborgenheid en kameraadschap. Tijdens de oorlog hadden we soortgelijke ervaringen. Mede hierdoor hebben de ervaringen met het nazisme ons geloof in God eerder verdiept dan aangetast."

Twee dagen dag later belt Hahn op, omdat hij zijn eerdere reactie te subjectief vindt. "Natuurlijk vormt Auschwitz een echec voor het traditionele christendom. De holocaust vond plaats in het hart van christelijk Europa. Zij die de gaskamers bouwden en jodentransporten verzorgden waren bijna allemaal gedoopt. Dat besef grijpt zeker diep in."

"Het gaat me echter te ver om op grond daarvan het christelijk geloof als zodanig af te schrijven. Theodor Haecker, Romano Guardini, Dietrich Bonhoeffer, Martin Niemoller, Karl Barth, Titus Brandsma en aartsbisschop De Jong vertegenwoordigden het christendom evenzeer. Hun morele zuiverheid verschafte ons, jongeren, de innerlijke kracht die nodig was om je staande te houden in een wereld die van de duivel bezeten leek."

"Wanneer je de lange reeks wandaden die door christenen of zelfs in naam van het christendom zijn begaan optelt, moet je je wel realiseren dat ook onder andere religies en ideologieen afschuwelijke wreedheden en moordpartijen zijn voorgekomen. Ik zeg dat niet als een goedkoop excuus voor de christelijke schuld aan Auschwitz, want daarvoor valt geen verontschuldiging te bedenken, maar alleen om aan te geven dat het kwaad onderdeel uitmaakt van ons menszijn. In ieder van ons sluimert iets van De Boze."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden