In het weekend zijn zij genezers

Ze zijn hoogopgeleid en hebben een goede baan. Bovendien zijn ze overtuigd christen. Maar deze jonge Zuid-Afrikanen zijn ook spiritueel genezer. 'Ik kan niet toveren.'

NIELS POSTHUMUS

Thabiso Siswana (25) uit de township Soweto bij Johannesburg heeft een goede baan bij één van de grootste banken van Zuid-Afrika. Twee jaar geleden verscheen ze opeens uitgedost met allerlei kleurrijke sieraden op haar werk. Haar collega's dachten aanvankelijk dat ze gewoon modieus wilde overkomen. Maar na een gesprek met de manager werd duidelijk dat Siswana, naast haar baan bij de bank, ook sangoma ofwel spritueel genezer geworden was.

De reacties waren wisselend. Sommige collega's waren geïnteresseerd. Hoe kon zij zo jong al sangoma zijn? Het stereotiepe beeld is dat van een bejaarde, wat zonderlinge vrouw. Siswana is juist jong, mooi en werelds. Anderen vonden het niks. Vooral christelijke collega's reageerden negatief. Een enkeling vond het 'demonisch'. "Mede door dat soort reacties kleed ik mij tegenwoordig weer zoals ieder ander als ik naar mijn werk ga of als ik 's avonds ga stappen", zegt Siswana. "Ik wil dan liever niet opvallen. Want ik ben, afgezien van mijn gave, juist heel gewoon: iemand die soms ruzie heeft met haar baas, problemen heeft met vriendjes en houdt van winkelen en uitgaan."

Traditionele genezers spelen nog altijd een belangrijke rol in het leven van veel zwarte Zuid-Afrikanen. Ze zouden spirituele gaven bezitten en ze behandelen mensen met lichamelijke of psychische klachten met behulp van rituelen en geneeskrachtige kruiden. Ze doen dit op advies van overleden voorouders. Die wenden zich tot hen in dromen of spreken via hen als de genezers in trance raken.

De benaming sangoma gebruikt de tweeling Lethu en Albert Khoza (25) liever niet. "Onder sangoma's verstaan veel mensen ook heksen die hun krachten gebruiken voor slechte zaken", legt Albert uit. "Wij traditionele genezers kunnen mensen juist alleen beter maken."

De situatie van Lethu en Albert is extra uitzonderlijk. Zij kunnen hun krachten alleen in elkaars nabijheid ten volle benutten. "We hebben samen in de baarmoeder gezeten en zijn op dat moment samen door onze voorouders voor onze roeping aangewezen", legt Lethu uit.

undefined

Roeping

Voorouders kunnen hun adviezen feitelijk elk moment van de dag aan traditionele genezers doorgeven. Maar Lethu ziet het liefst dat zij dat in haar slaap doen. "In mijn dromen heb ik tijd voor hen", zegt ze. "Overdag vind ik het lastig. Ik leg hun dan uit: kom op, ik wil ook een sociaal leven."

Want Lethu is evenmin uitsluitend traditioneel genezer. Ook zij is jong, mooi, talentvol en in de bloei van haar leven. Haar roeping wringt daardoor soms met het leven in de moderne Zuid-Afrikaanse maatschappij. Het geldt voor alle jonge traditionele genezers. Bijna allemaal vervullen zij hun taak slechts parttime naast een drukke baan of studie.

Lethu en Albert studeren allebei. Lethu marketing, Albert toneel. Zij dragen hun typerende sieraden wél naar hun lessen op de Witwatersrand Universiteit in Johannesburg. Dat ze in deze wetenschappelijke omgeving niet altijd op begrip kunnen rekenen, maakt hen niet uit. Zij hebben liever dat iedereen in één oogopslag ziet dat zij traditioneel genezers zijn. "Als ik dan iets bij een vreemde voel en dat met hem wil delen, weet hij tenminste direct waarom ik hem aanspreek", legt Lethu uit.

Dat traditionele genezers in Zuid-Afrika hun leven nu anders invullen dan vroeger, en zich niet langer fulltime richten op hun rituele, culturele en spirituele taak, is op zich niet vreemd. Praktisch elke traditie voegt zich op den duur naar de waarden van de tijd.

"Wij zijn in veel opzichten minder strikt dan oudere generaties", zegt basisschoollerares Lebogang Pooe (26). Ze is een vriendin van Siswana. En ook zij is, naast haar 'normale werk', in het weekend traditioneel genezeres. "Oudere sangoma's gaan zelf nog de bergen in om hun muti (kruiden, red.) te zoeken. En veel van hen hebben nooit seks, omdat ze rein willen blijven. Dat gold bij ons alleen tijdens de sangoma-opleiding. Op het platteland bestaan de ouderwetse regels misschien soms nog. Maar wij wonen in de moderne stad en zijn dus vrijer in onze opvattingen."

undefined

Veranderingen

Voorouders begrijpen al die veranderingen overigens wel, verzekert Lethu op de universiteitscampus. "Ik leg hen vaak uit dat ik, als jonge Zuid-Afrikaan, economische stabiliteit nodig heb. Daar hebben ze begrip voor. Zolang ik maar respect blijf tonen. Je moet niet vergeten: voorouders waren ooit ook mensen. Zij begrijpen best hoe het leven in elkaar steekt. Alleen leefden zij een poosje terug, dus moet je hen af en toe uitleggen hoe de moderne tijd werkt." Ze lacht. "Zo moet ik hen vaak vragen om mij niet te storen als ik aan het autorijden ben. Ik leg dan uit dat ik me op het verkeer moet concentreren. In hun tijd waren er slechts ezels en geiten, hè?"

Die andere levensomstandigheden betekenen overigens niet dat voorouders per definitie conservatief zijn. Dat Albert homoseksueel is, maakt hen bijvoorbeeld niet uit. "Als dat wel zo zou zijn, hadden ze er wel voor gezorgd dat ik nooit een vriendje zou hebben", zegt hij. "Je moet niet vergeten dat homoseksualiteit altijd al heeft bestaan. Dus ook de voorouders kennen het fenomeen. In het dagelijks leven ligt er een taboe op, maar dat taboe bestaat niet voor wie overleden is."

undefined

Beschermengelen

Belangrijk om te begrijpen is ook dat de cultus rond traditionele genezing en voorouders wel een geloof, maar geen godsdienst is. Sangoma's aanbidden hun voorouders niet, zoals vaak onterecht wordt gedacht, ze staan slechts met hen in contact. De Khoza-tweeling, Pooe en Siswana zijn alle vier overtuigd christen. "Ik zie voorouders als beschermengelen", zegt de laatste. "Ze zijn geen goden, maar doordat ze overleden zijn staan ze wel dichter bij God dan ik. Ze zijn boodschappers."

Toch neemt niet iedereen dit zomaar aan. "Ook vanuit de zwarte gemeenschap krijgen wij soms van alles naar ons hoofd geslingerd", zegt Pooe. "Met name dat wij heksen zouden zijn."

Dat er ook onder sommige zwarte Zuid-Afrikanen weerstand bestaat tegen traditionele genezers, komt volgens Siswana doordat er tegenwoordig veel nep-sangoma's rondlopen. "Die staan helemaal niet in contact met de voorouders, maar willen gewoon snel geld verdienen. Dat schaadt de reputatie van echte sangoma's."

Veel van deze charlatans zeggen ook mensen te kunnen helpen die op zoek zijn naar een nieuwe liefde of die hopen op genezing van ernstige ziektes als aids en kanker. Zaken waarbij echte traditionele genezers niet kunnen helpen. Siswana: "We kunnen niet toveren. Als je te ziek bent om te genezen, ga je dood. En als je een vriendje wilt tegenkomen moet je het geluk hebben dat je hem tegen het lijf loopt. Wij kunnen de toekomst niet voorspellen. Wij kunnen je helpen in het nu, waardoor de toekomst er waarschijnlijk anders uit gaat zien. Maar met astrologie heeft het niets te maken."

Op zich jammer, zegt ze, want zulke visioenen zouden best handig zijn. Ze lacht. "De eerste vraag van nieuwe vriendjes is altijd: kun je ook voorvoelen of ik vreemd zal gaan?"

undefined

Wat is een sangoma?

Traditionele genezers heten in Zuid-Afrika ook wel sangoma's. Ze staan in contact met hun overleden voorouders die hen adviseren bij de genezing van patiënten met lichamelijke of psychische klachten. De voorouders communiceren via signalen, stemmen die alleen de genezers horen, en dromen.

Om sangoma te worden moet een zwaar en geheimzinnig opleidingsprogramma van enkele maanden worden doorlopen. De roeping moet zich daarvoor kenbaar hebben gemaakt in tekenen, vaak in de vorm van ongelukken, waarmee de voorouders aandacht proberen te krijgen. Vaak is een symbolische droom daarna de doorslaggevende factor.

De spirituele gave van traditionele genezers wordt van ouder op kind doorgegeven. Als iemand geen gehoor geeft aan zijn roeping, springt die over op een van zijn kinderen. Die moet de roeping vervolgens accepteren. Het zou onmogelijk zijn dat een roeping meer dan één generatie overslaat.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden