'In het verlies van controle zit grote vrijheid'

De waarneming kantelt in de voorstellingen van Boukje Schweigman. In het minifestival 'Het universum van Schweigman&' blikt ze terug op tien jaar ontwikkeling van haar 'ervaringstheater'.

Boukje Schweigman zat in 2002 in haar derde jaar van de mimeopleiding en moest een voorstelling maken. Maar haar begeleider vond het niet voldoende hoe ze bezig was. "Ik had samen met een Rietveldstudent een rode ruimte gecreëerd, en van daaruit wilde ik verder. 'Je hebt geen verhaal, Baukje,' reageerde mijn begeleider. 'Wat wil je nou eigenlijk zeggen?' Ik scharrelde toen maar wat teksten bij elkaar, maar dat wérd me toch een slap geheel. Mijn begeleider gooide de handdoek in de ring. Ik in paniek; ik had nog maar twee weken voor de presentatie. Toen heb ik alles overboord gegooid, totdat ik het ultieme basale gegeven overhield: mijn aanwezigheid, en die van de toeschouwers, in een knalrode ruimte. Hoe beleef je die, wat kan er gebeuren, en wat maakt dat vervolgens allemaal mogelijk?"

De productie die eruit ontstond, 'Dooier', werd een groot succes. Zonder plot of psychologische karakterisering, gebeurde er van alles in die ruimte. Schweigman liet het publiek begrippen ervaren als binnen versus buiten, strijd en overgave, rond en zacht; schijnbaar eenvoudige 'ervaringen' waarmee ze en passant grote universele thema's aansneed. Als toeschouwer was het onmogelijk om er niet geraakt of aangedaan vandaan te komen. 'Dooier' is inmiddels tien jaar geleden en in de jaren die volgden, stapelde ze succes op succes, met de recente toekenning van de VSCD-mimeprijs voor 'Spiegel' als voorlopig hoogtepunt. "Die tien jaar zijn bijna ongemerkt voorbijgevlogen," vindt Schweigman, "dus is het interessant om terug te kijken."

Naïeve begintijd
Het festival 'Het universum van Schweigman&' toert de komende weken langs Nederlandse theaters. Het is geen dwarsdoorsnede van haar werk dat hierin wordt gepresenteerd, benadrukt ze. "Ik heb veel op locatie gewerkt, en een voorstelling in een oude weeffabriek kun je moeilijk meenemen. Maar ik denk wel dat deze selectie representatief is voor waar mijn werk over gaat. Ook 'Dooier' zit erin, en drie solo's die ik voor en vlak na mijn opleiding maakte. Het is leuk om die naïeve begintijd weer naar boven te halen, en mooi om te zien dat er alles in verscholen ligt waar ik nu ook mee bezig ben."

Boukje Schweigman (1974) maakt deel uit van wat je een nieuwe theatergeneratie zou kunnen noemen, met Lotte van den Berg en Dries Verhoeven als overige representanten. Inmiddels zijn deze makers behoorlijk gearriveerd, met een schare toegewijde fans in het middelgrote theatercircuit. Ze borduren voort op groepen als Mickery en de Dogtroep uit de jaren '70 en '80, die de individuele, fysieke ervaring van de toeschouwer centraal stelden. De term die voor dit soort theater wordt gehanteerd is 'ervaringstheater'. Een dramatekst dient per se níet als uitgangspunt; het is een schilderij, een begrip, een object, of een emotionele gemoedstoestand die de handeling aanstuurt.

Voor Schweigman begint het met een woord, dat staat voor een beweging, materiaal of een fenomeen. Een greep uit haar werk: 'Benen' (mei 2003), 'Grond' (2004), 'Wervel' (2005), 'Hoek' (2007), 'Wiek' (2010), 'Spiegel' (2012). Schweigman: "Woorden, of fenomenen waar je natuurlijk veel kanten mee op kunt, en waar grote, universele thema's achter schuilgaan." Er ontstaan scènes door je te 'onderwerpen' aan het materiaal, zegt Schweigman. Voor 'Grond' lag er een dikke laag aarde verspreid, voor 'Wiek' moesten de performers het opnemen tegen de ronddraaiende armen van een windturbine en voor 'Wervel' draaide ze een uur lang om haar eigen as. "Met een draaibeweging kun je een avond vullen. Alles draait als je erover nadenkt: de wereld, de opvolging van de seizoenen, wij zelf - zo'n begrip bevat een enorme wijsheid. Ik begin blanco, probeer te voorkomen dat ik van tevoren weet waarnaar ik op zoek ga. Ik regisseer vanuit mijn gevoel, totdat ik in het proces ergens op stuit waar ik enorm opgewonden van word. 'Doe dat nog es', zeg ik dan tegen mijn performers; daar ga ik dan verder mee. Daarbij is mijn uitgangspunt: hoe kan ik de beleving dusdanig kaderen, zodanig met de waarneming spelen, dat bijvoorbeeld iets eenvoudigs als een kort oogcontact, een verandering in belichting, een vluchtige aanraking, als iets heel intens wordt ervaren."

Het leven aangaan
Desoriëntatie bepaalt daarin de magie, gevangen in ingenieuze toneelbeelden van vaste ontwerper Theun Mosk. Schweigman: "De waarneming staat in onze producties op zijn kop, om alle vanzelfsprekendheid weg te halen. Het publiek moet door een donker gangetje lopen, of een perspectief kantelt zodanig dat de ruimte zich opeens heel anders openbaart. Dat is dan de catharsis van theater; dan ga je door die duisternis en blijkt er zich iets nieuws aan te dienen. Door dat proces mee te maken, hoop ik dat mensen het leven ook meer durven aan te gaan."

Ze ziet het als haar grootste uitdaging om mensen vrijheid van geest te geven, van voelen, denken, ervaren. "Het leven gaat erom dat je ervaart wat er werkelijk is, dat je de wereld niet met preoccupaties tegemoet treedt. Kun je daarmee ook je eigen kwetsbaarheid, die van het bestaan, onder ogen zien? Je moet in deze wereld alles onder controle hebben, dat wordt beschouwd als een deugd. Laat maar los, zeg ik dan, en kijk eens wat er ontstaat."

Het universum van Schweigman& is een selectie van vijf voorstellingen uit tien jaar werk: 'Dooier', 'Hoek', 'Wervel', 'Tussen' en 'Benen'. Tevens lezingen, gesprekken en diners. Utrecht (vanaf 12/11), Leiden (vanaf 20/11), Haarlem (vanaf 4/12), Den Haag (vanaf 11/12), Den Bosch (vanaf 18/12), Nijmegen (8/1), Rotterdam (vanaf 15/1), Amersfoort (vanaf 21/1), Amsterdam (vanaf 28/1), Groningen (vanaf 18/2). www.schweigman.org

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden