In het oog van de orkaan

Tijdens de Koude Oorlog was Brennersgrun een geïsoleerd Oost-Duits grensdorpje. Sinds de hereniging, vandaag precies tien jaar geleden, ligt het middenin in Duitsland. De bewoners halen graag herinneringen op aan de DDR ('wij hadden een van de beste onderwijsstelsels'), maar ze zijn per saldo blij dat het land niet meer bestaat: ,,Godzijdank hebben we beleefd dat we weer Duitsland mogen zijn.'

'Ik had nooit gedacht dit gastenboek nog eens nodig te hebben.' Veertig jaar lang bleven de kamers van Hans Farbers pension leeg. Maar sinds 1990 komen ze weer naar Brennersgrun, de gasten van buiten.

Op tweehonderd meter van het IJzeren Gordijn woonden de 180 inwoners van dit Oost-Duitse dorpje jarenlang tussen het prikkeldraad. Niet alleen van het Westen, maar ook van de rest van de DDR was dit dorpje afgegrendeld. Niemand mocht hier in of uit zonder vergunning. ,,Je had nooit onverwacht bezoek', zegt de heer Preisler, terwijl hij de begraafplaats, op zeventig meter van de vroegere grens, aanharkt. Vrienden ontvangen was verboden. Alleen eerstegraads familie mocht na voorafgaande toestemming op bezoek komen in het dorpje aan de grens. ,,Mijn kinderen moesten een vergunning vragen om hier langs te komen', vertelt Sigrun Knittel. Hanni Drewel trof het slechter: ,,Sommigen kregen toestemming, sommigen niet. Mijn zoon woonde vijf kilometer verderop, maar hij heeft nooit langs mogen komen'. Trillend: ,,Zoiets willen we nooit meer meemaken.'

Sinds tien jaar ligt Brennersgrun weer midden in Duitsland. En net als voor de Duitse deling lopen er weer wandelaars door het dorp, dat ligt aan de Rennsteig, een middeleeuwse kamweg door het Thuringer Wald. Op 28 april 1990 werd het pad, dat deels in oost, deels in west liep, heropend. ,,Dat was euforie', herinnert Gudrun Daum, de oude dorpsonderwijzeres, zich. Heel Brennersgrun ging timmeren en inmiddels zijn er zoveel gastenverblijven dat er 45 wandelaars kunnen overnachten.

Op een vroege zaterdagochtend, vlak voor de viering van tien jaar Duitse eenheid, komen er in een uur tijd 23 wandelaars langs. Verkeer is er nog altijd weinig, wandelaars des te meer. Hans Farber heeft het gastenboek weer in gebruik genomen - na 1951 komt 1990.

,,De wandelaars zijn een aanwinst, daar is niets negatiefs over te zeggen', vindt mevrouw Preisler, die het toch al zo keurige kerkhof nog netter harkt. ,,Als je op de kruising gaat staan, kun je de hele dag een voordracht houden; elke wandelaar vraagt wel iets.' Op de grafstenen staan steeds dezelfde namen: Farber, Muller, Sinnig. ,,Vers bloed kregen we niet in het Sperrgebiet', zegt mevrouw Sinnig.

,,Het is heel fijn dat er nu toeristen komen', vindt ook Margarethe Midschine. ,,Brennersgrun was een vergeten dorp. En nu, sinds de Rennsteig weer open is, is het honderd procent opgeleefd', meent Hans Farber.

Brennersgrun bloeit sinds het geen Sperrgebiet meer is. De bevolking, ten tijde van de DDR bijna gehalveerd, is de laatste tien jaar licht gegroeid; een uitzondering in het oosten van Duitsland. Jonge mensen, die vroeger veelal het Sperrgebiet verlieten, blijven er nu wonen en gaan voor hun werk op en neer naar het aangrenzende Noord-Beieren. Er zijn weer meer kinderen. En zelfs komen er nieuwe bewoners naar het dorp in het woud.

,,Zijn wij echt de enige twee uit het westen hier?', vraagt Walter Kirchner tijdens een dorpsfeest in de oude school. ,,Ja', zegt een vrouw lachend, en legt een arm om de nieuwe inwoner heen. Renate en Walter Kirchner, twee veertigers uit Noordrijn-Westfalen, zijn drie jaar geleden met hun kinderen naar Brennersgrun gekomen. Ze hebben er een huis gebouwd en een psychiatrische praktijk geopend.

,,Toen we voor het eerst kwamen kijken, zag ik op de begraafplaats dat iedereen hier Farber, Muller of Sinnig heette; ik was bang dat het hele dorp inteelt was', zegt Renate Kirchner lachend. ,,Maar de mensen hier zijn erg leuk, we zijn echt opgenomen.'

Eén man valt nog steeds een beetje buiten de gemeenschap, denkt ze. ,,Toen ik hier net woonde, vroeg ik aan de mensen waarom hij altijd alleen aan een tafeltje zat in het café.' Dat wilde niemand vertellen, maar later hoorde ze dat dat de politieagent was die vroeger rond de huizen had geslopen om te kijken of de mensen naar de West-Duitse tv keken. Anders dan in de rest van de DDR was dat in het Sperrgebiet aan de grens verboden. Maar Hans Farber vindt dat de politieman probeerde de middenweg te vinden. ,,De bewoners hebben gezien dat hij het best mogelijke heeft gedaan.'

,,De mensen komen hier nog steeds niet onverwacht bij elkaar binnen', merkt Renate Kirchner. Dat is nog een gevolg van het wantrouwen van vroeger, het heimelijke west-tv kijken, denkt zij. ,,Eerlijk gezegd vertrouwt niemand hier elkaar. De remmingen blijven, dat is een feit', meent ook Hanni Drewel.

Herinneringen komen boven. ,,We hoefden geen licht aan te doen, alles was hel verlicht', zegt Hanni Drewel. ,,Ze hadden een rij lampen, om de vijand tegen te houden, zeiden ze dan, maar waarom stonden die lampen dan op ons gericht in plaats van op het westen?' Sigrun Knittel lacht er nu om: de lampen waren niet bedoeld om de Navo tegen te houden, maar om de Oost-Duitsers het vluchten te beletten.

Niet alleen mocht niemand zonder vergunning het dorp in, de inwoners zelf werden ook gecontroleerd als ze hun dorp in of uit wilden. ,,In de bus naar Lehesten werd gecontroleerd of je een persoonsbewijs met stempel voor het Sperrgebiet bij je had. En dat elke ochtend, elke avond, ook al kenden ze je allang van gezicht', zegt Horst Self. De tweede weg die het dorp verbond, liep naar Grumbach. ,,Daar kon je ook niet zomaar heen, daar woonde mijn schoonzus', herinnert Margarethe Midschine zich. En de derde weg, die naar het Westen, liep dood bij de begraafplaats, aan de grens. Hanni Drewel: ,,In onze velden hebben ze mijnen gelegd.' Sigrun Knittel: ,,Bij de forellenvijvers liepen honden.'

In de jaren zeventig verschenen aan de grens ook schietinstallaties, die automatisch in werking traden zodra een klikdraad werd aangeraakt, vertelt Gudrun Daum. ,,Er is hier veel geschoten, die jaren', grinnikt ze, ,,op reeën'. Ook hingen er, om potentiële vluchtelingen bijtijds in de gaten te krijgen, microfoons rond het dorp. Hanni Drewel: ,,God zij dank is het nu voorbij.'

Een compagnie van tachtig man bewaakte de grens in Brennersgrun. Aanvankelijk was er veel contact met hen, vertelt Sigrun Knittel, zelf in 1960 getrouwd met een grensbewaker. Horst Kestel: ,,De grensbewakers kwamen uit andere delen van het land, die mochten niet van hier zijn.' Sigrun Knittel: ,,Na afloop van hun diensttijd mochten ze nooit meer terugkomen in het Sperr gebiet. Alleen door te trouwen konden ze hier blijven.' Gudrun Daum vertelt van een grensbewaker die elf jaar in het dorp had gediend, elders geen familie had maar toch weg moest.

VERVOLG OP PAGINA 13

In het oog van de orkaan

VERVOLG VAN PAGINA 11

,,Hij is toen alle huizen afgegaan, en overal is er gehuild.' Knittel: ,,Begin jaren tachtig werd het strenger, toen mochten ze geen contact meer met ons hebben. Er kwam alleen nog af en toe een officiële afvaardiging. Er mocht toen ook nog maar één man van de compagnie naar het dorp komen om de post op te halen.' Daum: ,,Ze hadden angst voor zichzelf. Het werd steeds gekker.' In het bos staat de kazerne van de grenstroepen nu langzaam te verkommeren.

Een maand nadat in Berlijn de muur was gevallen, gingen de inwoners van Brennersgrun en het aan de andere kant gelegen Tschirn bij elkaar op bezoek, vertelt Daum. Als voormalige onderwijzeres houdt zij in keurig handschrift de geschiedenis van het dorp bij. ,,Het was vlak voor Kerstmis. Wij hadden tafels gedekt en ons mooiste servies uitgestald, het hele dorp was aan het bakken geslagen. Die mensen waren toen heel verbaasd dat we gordijnen hadden en tafellakens, die dachten dat we hier in Rusland anno 1860 leefden. Maar Brennersgrun zag er ook toen al goed uit. Het is een schoon dorp, de mensen zijn vlijtig en ambachtelijk begaafd.' Hans Farber: ,,In Brennersgrun had je altijd al een beetje concurrentie, niet overdreven, er waren geen grote verschillen, maar iedereen wilde het mooiste huis.'

Het contact met de buren uit Beieren is wat ingezakt sinds het euforische begin, zegt Gudrun Daum. De eenwording had ook zijn schaduwzijden. ,,Het is een beetje scheefgelopen', vindt Sigrun Knittel. ,,Wij dachten dat we onze sociale verworvenheden zouden behouden, maar dat is niet gebeurd.' De kleuterschool is dicht, het artsenspreekuur opgeheven en in april van dit jaar heeft ook de laatste supermarkt moeten sluiten. Knittel: ,,We scholden toen op Honecker, maar nu hebben we ook wel weer iets om op te schelden.' Het was niet allemaal zo slecht in de DDR, zegt ook Daum. ,,Wij hadden een van de beste onderwijsstelsels.' ,,We hadden te eten hoor', voegt Knittel toe, ,,we hebben hier geleefd, gelachen, getrouwd'. ,,We waren een samenzweerderige gemeenschap', grijnst Farber.

Drie jaar na de Duitse eenwording werd de gemeente Brennersgrun opgeheven. Sigrun Knittel, die van 1990 tot 1993 burgemeester was: ,,Dat was wel een schok, dat we bij Lehesten werden ingelijfd.' Niet dat het haar makkelijk was gevallen om burgemeester te zijn. ,,Ik had me eigenlijk voor de grap kandidaat gesteld. De CDU wilde hier groot worden, maar de meesten stemden op mij.' Zelf stond zij niet voor een partij kandidaat. ,,Ik was de post. Iedereen kende de postbode. Dus toen werd ik gekozen. Maar hoe wisten wij nou hoe alles moest? Ik zat 's avonds nog met het licht aan de wetten te lezen.'

De gemeente mag dan zijn opgeheven, Brennersgrun staat er nog steeds proper en prachtig bij. Het dorp heeft de Koude Oorlog heelhuids doorstaan, en Hans Farber is daar blij om. ,,In andere dorpen is een groot deel van de bevolking toen het nog kon naar het westen gegaan. Die dorpen zijn nu vervallen. Ik ben blij dat hier iedereen is gebleven.' Zelf heeft hij nooit betreurd dat hij niet is weggegaan toen het nog kon, toen de grens nog niet zo goed bewaakt was. ,,Ik heb drie broers en zusters die nog voor 1951 naar het westen zijn gegaan. Maar ikzelf heb dat nooit overwogen. Ik was in de oorlog geweest en dat ik dat had overleefd, vond ik het belangrijkste. En als ik was weggegaan, was het huis onbeheerd achtergebleven.'

,,De meeste mensen die de grens overgingen, waren jeugdige avonturiers of luie mensen', meent de voormalige schooljuffrouw Daum. ,,Zij hebben ons daarginds een slechte naam bezorgd.'

In Brennersgrun zijn de mensen gebleven, en hoewel het veertig jaar goed verborgen bleef, was het dorp al die jaren net zo mooi als nu. ,,Brennersgrun heeft overleefd als in het oog van de orkaan', concludeert Walter Kirchner, de psychiater uit het westen. ,,Er zijn hier heel bijzondere planten die elders allang zijn vertrapt', zegt zijn vrouw Renate enthousiast.

En vanaf de Rennsteig komt geluidloos maar gestaag de stroom gasten door het dorp - in lente en herfst te voet, in de winter te paard of op ski's. Hanni Drewel, met tranen in de ogen: ,,Wij wilden altijd de Rennsteig lopen, maar het kon niet. We hadden niet gedacht dat het ooit nog anders zou worden. Godzijdank hebben we beleefd dat we weer Duitsland mogen zijn.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden