In het kielzog van de Geuzen

Het Ontzet van Leiden: haring en wittebrood. Minder bekend zijn de wandeltochten langs de slagvelden waarop om het lot van de stad gestreden werd. Ten onrechte.

De eerste storm is net overgewaaid en prompt hebben veel mensen in Leiden en ommeland al de herfst in hun hoofd. Hutspot, haring en wittebrood, de traditionele viering van het Leids Ontzet in 1574. Wat Leidenaren níét zo vaak doen is de slagvelden bezoeken waar destijds de strijd tussen de Spaanse overheerser en de Hollanders woedde. Of de route volgen die de Geuzen aflegden om de belegerde stad te ontzetten. Jammer, want wat voor en op 3 oktober 1574 is voorgevallen, kan moeiteloos wedijveren met de scenario's van spektakelfilms uit Hollywood: spanning en sensatie, politiek, religie, psychologie en technische hoogstandjes. En seks natuurlijk, met als blikvanger de Haagse joffer Magdalena Moons die historici eeuwenlang aanzagen voor een vrouw van lichte zeden. Zij zou de Spaanse commandant Valdez hebben overgehaald de bestorming van de stad uit te stellen, waardoor hij uiteindelijk een nederlaag leed. Volgens recent onderzoek was ze zijn wettige echtgenote.

Te voet of per fiets kan je diverse 'locaties' bezoeken die er bijna 450 jaar geleden toe deden. Vooral buiten de stad. In 1573 omsingelt Valdez Leiden om de inwoners die Willem van Oranje aanhangen, via uithongering tot overgave te dwingen. Hij laat in Leiderdorp een vesting bouwen en richt daar zijn hoofdkwartier in. De dorpskerk doet dienst als paardenstal en hospitaal, de bebouwing wordt grotendeels afgebroken om een vrij schootsveld richting Leiden te hebben. Bezuiden de (Oude) Rijn verrijst een tentenkamp voor meer dan duizend Spaanse militairen. Elders worden schansen opgeworpen, waaronder de Lammenschans. Zo zit Leiden aan drie kanten in de tang. Alleen de zuidkant ligt open. Daar (Willem van Oranje zit zelf in Delft) groeit het idee om de stad te ontzetten.

Er is daarvoor maar één mogelijkheid: dwars door Rijnland, tussen Zoetermeer en Zoeterwoude door. Daarvoor moeten dijken worden doorgegraven. Het land moet onder water worden gezet om de Geuzenvloot te laten passeren. Op 17 september wordt de Slag op het Zoetermeerse Meer gestreden en bulderen de hele dag kanonnen over de waterplas. Het lukt de Geuzen in hun platbodems de vijand terug te dringen. Bootjes die hen dwarsbomen worden tot zinken gebracht. Boerderijen waarin Spaanse troepen huizen, gaan in vlammen op en ook Zoeterwoude vliegt in de hens. De verovering van de Lammenschans is een peulenschil, want de vijand is gevlucht. Spanjaarden houden immers niet van natte voeten. Op 3 oktober ontdekt de jonge Cornelis Joppensz op de schans een ketel gevuld met hutspot, door de soldaten in allerijl achtergelaten. De dramatische gebeurtenissen kunnen we nafietsen of nalopen. Fietsers doen een rondje Leiden-Zoetermeer-Leiden, wandelaars maken een lijnwandeling tussen de stations in Zoetermeer en Leiden.

Vanuit station Leiden-Lammenschans fiets je al na een paar honderd meter langs de Vliet, in 1574 niet veel meer dan een sloot. Langs het water heersten de Spaanse troepen. Ondanks de uitbreidingsdrift van Leiden zijn het prachtige polderpark Cronesteyn en de bloeiende volkstuincomplexen gespaard gebleven en hebben watersporters en watervogels ieder hun eigen domein in de plassen van Vlietland. Op vrije fietspaden koers je naar wat eens het Zoetermeerse Meer was, in 1574 de arena van een heuse zeeslag en kort daarna (1614) verveend en drooggelegd. Via het Buytenpark met z'n overdekte skibaan en dito klimwand Ayers Rock bereik je de rand van Zoetermeer.

Hier sluiten wandelaars aan, die vanaf station De Leyens van Randstadrail het kielzog van de Geuzen kiezen. Stopplaatsen genoeg onderweg, zoals boerderij 't Geertje. Voorbij natuurgebied Noord-Aa kun je rechtuit op Zoeterwoude af, maar dan mis je de prachtige boerderijen van de Weipoort. En de ijsboerderij van Peter en Nel de Jong, ook nog eens kaaskampioenen. Loop gerust om, over het Korte en Lange Kerkpad kom je toch wel weer uit bij de spitse kerktoren van Zuidbuurt en daarna in Zoeterwoude-Dorp met z'n prachtige Dorpskerk en karakteristieke bruggetjes. Vandaar is het nog een paar kilometer via Park Cronesteyn naar station Lammenschans in Leiden. Je kunt ook doorrijden over de Weipoortseweg en vanaf de Groote Molen over het Molenpad naar Zoeterwoude.

Horeca
Er is horeca genoeg. IJsboerderij De Jong ligt in de Weipoort tussen het Korte en het Lange Kerkpad.

3 oktober
Meer informatie over '3 oktober' in Leiden op www.3october.nl, www.lakenhal.nl en www.oudleiden.nl.

Tussen Leiden en Zoetermeer

Fiets- en wandelroute
De route rond het thema '3 oktober' kan zowel gefietst als gewandeld worden. Fietsers beginnen (en eindigen) bij station Leiden-Lammenschans en maken een rondje van 35 km. Wandelaars lopen vanaf halte De Leyens op de Randstadrail in Zoetermeer via Weipoort, Zuidbuurt en Zoeterwoude-Dorp naar station Leiden-Lammenschans. Deze route is 12 km. De route is geheel verhard.

Ga voor de fietsroute bij station Lammenschans naar rechts, steek de Vliet over en ga bij knooppunt 70 naar rechts. Volg de knooppunten 70-(72)-91-92-94-95-96-25-32-31-30-29-28-27-83-82-81-73-50-72-70-station Lammenschans.

De wandelroute begint in Zoetermeer bij station De Leyens. Volg daar de knooppunten 29-28-27-83-82-81-linksaf Lange Kerkpad, in Zuidbuurt rechtsaf Zuidbuurtseweg volgen tot in Zoeterwoude-Dorp - 50-72-70-station Lammenschans.

Het idee voor de fietsroute komt van Jos Janssen, die in eigen beheer het boekje 'Van Leiderdorp naar 3 oktober' uitgaf. Beginpunt van deze tocht is de Dorpskerk van Leiderdorp (in 1574 de Schans van Valdez), eindpunt station Lammenschans in Leiden. Je vindt het boekje op internet via www.lakenhal.nl/docs/ fietstocht_boekje.pdf

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden