In het hol van de draak

Er is meer bezienswaardigs onder de grond dan de meeste mensen vermoeden. Natuurlijk, er zijn druipsteengrotten in allerlei hoedanigheden, met stalagmieten en stalactieten en soms zelfs hele ondergrondse meren. En grotten met prehistorische tekeningen, die nu in groten getale afgesloten worden omdat de menselijke aanwezigheid de toch al vaak wazige voorstellingen meer kwaad dan goed doet. Maar er bevinden zich nog veel meer geheime werelden onder het aardoppervlak. Vandaag deel twee van een korte serie, de Caverne du Dragon.

Wat doet de naam Drachenhöhle in het noorden van Frankrijk, ver van de Duitse grens? Dit drakenhol is een ondergronds gangenstelsel van 60 bij 200 meter. De gangen verbinden de twee wanden van een heuvelrug ten zuiden van Laon op het punt waar die heuvelrug het smalst is. Hier troffen Franse en Duitse troepen elkaar tijdens een van de bloedigste episoden van de Eerste Wereldoorlog.

Die oorlog begon als 'frisch und fröhlich', maar was al in september 1914 vastgelopen, toen de Duitse opmars naar Parijs stokte bij de Marne. De Franse eer stond op het spel. Nooit meer een nederlaag zoals die na de Frans-Duitse oorlog van zo'n vijftig jaar eerder, was het devies. En het bleek niet te hoeven. Inmiddels was de eeuw van de auto aangebroken. Met taxi's werden de militairen van Parijs naar het front vervoerd. De Duitsers werden ver teruggedreven, maar niet zover als de Fransen gehoopt hadden. Op de Chemin de Dames, een hooggelegen rug tussen de Ailette en de Aisne, met wanden tussen zo'n vijfendertig tot vijftig meter, hielden de Duitsers stand. Hier stabiliseerde het front zich in eindeloze loopgraven en prikkeldraad.

In de lange lijn die van de Vlaamse kust naar de Vogezen liep, was de Chemin des Dames de enige heuvel van betekenis. Waarom uitgerekend hier de Fransen onder leiding van kolonel Neville in mei 1917 een tegenoffensief wilden uitvoeren, is tot op heden onduidelijk gebleven. Voor de Duitsers kwam de aanval onverwacht. Tussen januari 1915 en mei 1917 hadden zij zich hier relatief comfortabel ingegraven. In de Drachenhohle waren manschappenverblijven gebouwd, een elektrische centrale, munitie-opslag en zelfs een klein kerkhof, een echte catacombe dus. De oorspronkelijke grot - eigenlijk een steen groeve - aan de zuidzijde, werd uitgebreid met een gang naar het noorden, zodat de Duitse soldaten zich onbespied door de Fransen van de ene naar de andere kant van het plateau konden verplaatsen.

De slag om de Chemin des Dames werd een van de dodelijkste veldslagen. Iets oostelijk van de Drachenhöhle op het zogeheten Plateau de Californie slaagden de Franse troepen erin om in drie dagen 200 meter op te rukken. Alleen al op deze plek vielen aan beide zijden ruim 5000 doden en gewonden. Vooral aan de Franse kant was men daar niet op voorbereid. Neville was zo overtuigd geweest van de overwinning, dat hij een aantal veldhospitalen had laten sluiten. De Fransen zouden toch binnen drie dagen Laon bereiken, 20 km naar het noorden. Daar waren genoeg echte ziekenhuisbedden. Monumenten maken melding van Franse heldenmoed. Maar de werkelijkheid was een andere. De oorlogsmoeheid onder de soldaten was zo groot geworden, dat zij verder weigerden te vechten.

,,On a fait massacrer trop de monde sans résultat! Wij vertikken om verder te gaan. Drie divisies zijn in opstand. Onze eigen artillerie schiet ons in de rug. Vive la Revolution.'

De legerleiding weet de stemming niet aan de eigen waanzin, maar vermoedde een germanofiel en pacifistisch complot, opgezet door de Duitse geheime dienst. De Franse tegenaanval mislukte. Neville werd van zijn post ontheven, en opgevolgd door Pétain, held van de Eerste Wereldoorlog en verrader van de Tweede. Onder zijn leiding werd het leven aan het front wat beter. De verloven werden geregeld, voeding en onderdak verbeterd. belangrijker nog was dat hij een nieuwe vorm van oorlogvoeren introduceerde. Niet langer werden de soldaten gebruikt als kanonnenvoer tijdens slecht voorbereide aanvallen, maar de nadruk kwam te liggen op oorlogsmaterieel als tanks, vliegtuigen en artillerie.

Daarmee werd feitelijk het gelijk van de soldaten erkend, maar officieel bleef het verzet muiterij heten, een zwarte en weggemoffelde bladzijde in de officiële Franse geschiedenis. Om een voorbeeld te stellen werden een klein aantal 'muiters' geëxecuteerd. Sinds het aantreden van de huidige socialistische regering mag er eindelijk openlijk over gesproken worden. In vijftig panelen langs de route wordt, helaas tot nu toe alleen in het Frans, de geschiedenis van de oorlog vanuit een min of meer pacifistisch perspectief beschreven. Nooit meer oorlog. Natuurlijk waren er altijd al andersluidende onderstromen, maar zij moesten zich voorzichtig uiten. Langs de route staat bijvoorbeeld al heel lang het Monument des Basques, waar geen wrekende engel of heldhaftige soldaat, maar een Baskische boer de gevallenen betreurt.

Sinds kort staat er op het Plateau de Californie ook een sober oorlogsmonument van een Duitse (!) kunstenaar. Rechtse Fransen is dat een gruwel. Het monument is al diverse malen beklad en van zijn sokkel gerukt. De Caverne du Dragon, die al kort na de Eerste Wereldoorlog deel uitmaakte van het 'battlefield tourism', is ook aangeraakt door de nieuwe geest. Er is aan de Chemin des Dames een eenvoudig ontvangstgebouw annex museum gekomen. Onder de grond is de sfeer sereen. In een van de zalen symboliseren eenvoudige ijzeren kruisen die subtiel worden aangelicht de talloze doden. Er is de suggestie dat andere plekken de situatie van toen weergeven. Wat ontbreekt is het lawaai van de voortdurend inslaande granaten, het gekerm van de gewonden, de geest van wanhoop. Tekstborden kunnen in dat gemis gelukkig niet voorzien. Maar drie kwartier onder de grond laten je het klamme klimaat tot in je botten voelen. De temperatuur is net 11 graden, de luchtvochtigheid bijna 100 procent. Toch was dit een paradijs vergeleken met de modder van de loopgraven.

Boven de grond is de sfeer bijna arcadisch. Aan vrijwel niets is te merken dat hier een allesverwoestende oorlog gevoerd is. Wel is het land leger dan in de omgeving. De landerijen zijn groter, want de oorspronkelijke bevolking is vertrokken om nooit meer terug te komen. Nieuwkomers kwamen maar mondjesmaat. Het was een heidense taak om het land van alle projectielen en mijnen te zuiveren. In de directe omgeving van de Caverne du Dragon ligt op een open plek in het woud de ruïne van de Abdij van Vauclaire, een prachtige plek om te picknicken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden