In het Gorcums Museum staat de koe centraal

Theo Onnes, 'Koe tussen vlakken'.Beeld rv

Staat bij tentoonstellingen meestal een kunstenaar of een stroming centraal, het Gorcums Museum besloot van de koe het middelpunt te maken.

Het daglicht sijpelt het slachthuis binnen, daalt zachtjes neer op de uithangende karkassen. Willem Bastiaan Tholen maakte zijn schilderij in 1889 van een alledaags verschijnsel; tegenwoordig is deze episode uit het leven van een koeienlijf nauwelijks nog te zien. Het schilderij hangt nu bij de tentoonstelling 'De koe in de kunst' in Gorinchem.

Bij de meeste kunsttentoonstellingen staat een kunstenaar of een stroming centraal. De Gorcumse tentoonstelling valt in een andere categorie: de tentoonstelling laat zien hoe kunstenaars door de eeuwen heen naar een bepaald onderwerp hebben gekeken. Bij zo'n tentoonstelling snijdt het mes aan twee kanten: je ziet kunstwerken van verschillende kunstenaars - namen die je niet direct naar een solotentoonstelling hadden gelokt - en je kijkt door de ogen van de kunstenaars naar het onderwerp. De koe blijkt een veelzijdig en vruchtbaar onderwerp.

Bijna dertig jaar geleden trok de tentoonstelling 'Meesterlijk vee' recordaantallen bezoekers naar Dordrecht en Leeuwarden. Klapstuk was daarbij 'De stier' van Paulus Potter, die toen voor even zijn vaste plaats in het Mauritshuis verliet. Het Gorcums Museum moet het nu zonder die stier doen, maar koeien te over in de Nederlandse kunst. En het kleine museum heeft uitgepakt, met opvallend veel bruiklenen van particulieren. Van 'de vrolijke koe' en 'de koe in de wei' gaat het via 'de koe op de markt' naar 'de koe binnenstebuiten', van de zeventiende eeuw tot hedendaagse kunstenaars.

En natuurlijk zie je in de kunstwerken de stijl veranderen, maar dat is hier een zijpad. Veel opvallender is de veranderende rol van de koe voor de mens. Tot in de negentiende eeuw zie je de koeien nog gemoedelijk naast geiten en schapen staan, als belichaming van het vredige landschap, met hun poten in het water, zoals in de schilderijen van Willem Maris. Of ze hangen, zoals in het werk van Jan Joseph Horemans II (1714-1792) buiten, midden in de stad aan een vleeshaak - geslacht.

Tekst loopt door onder afbeelding

Willem Bastiaan Tholen, 'Slachthuis'.Beeld rv

Andere rol

Nog steeds eten we rundvlees en staat de koe 's zomers in de wei, maar de afstand is groter geworden. In Gorcum, in het museum aan de Grote Markt, is dat voelbaar: tot 1971 was er hier, zo is te zien in een hoekje van de tentoonstelling, iedere vrijdag een kleine veemarkt, de jaarlijkse koeien- en paardenmarkt eindigde in 1982. De koe verdween uit de stad. In de kunst is die groeiende afstand ook te zien: op de felgekleurde litho's van Jan Cremer (1940) zijn de koeien alleen nog herkenbaar als zwart-wit vlekkenpatroon, Henk van Dalen (1951) fotografeerde de dieren 's nachts, in de Biesbosch: bewogen, als echo's van de stier van Potter. Vooral bij de hedendaagse kunst blijft het in de tentoonstelling allemaal wat braaf, en ook geluid- en geurloos - alleen bij een bronzen koeienbeeld van Ans Zondag (1959) ligt er achter het dier een bronzen vlaai.

Het meest indringende deel van de tentoonstelling is de zaal met 'De koe als model'. Van de zeventiende eeuw tot in een schilderij van Theo Onnes uit 2010, stonden koeien model voor soms sentimentele, soms aangrijpende portretten, die opmerkelijk weinig zijn veranderd.

Schrijver en natuurobservator Koos van Zomeren vatte het gevoel dat zo'n portret oproept in 1988 treffend samen in NRC-Handelsblad: "Wie anders dan de koe heeft onze kunstmatige steppen rendabel gemaakt? Wie anders is zo bedreven in het veranderen van gras in melk en vlees? De koe is ons aller moeder." In Leeuwarden staat het koeienstandbeeld 'Us mem', onze moeder, als enige monument ter wereld voor de koe. Met deze tentoonstelling heeft het dier er nu een tijdelijke hommage bij.

***
'De koe in de kunst'
Tot 10 september in het Gorcums Museum.
Gorcumsmuseum.nl

De koe is niet het eerste boerderijdier dat centraal staat in een tentoonstelling. Museum Møhlmann in Appingedam vroeg 38 Nederlandse kunstenaars in 2012 een bijdrage te leveren aan een overzicht van het 'hedendaagse varkensstuk'. Lees het stuk over de tentoonstelling 'Varken in Vorm': Existentieel twijfelende varkens verbeeld

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden