'In het Engels kun je niet denken'

Filosoof Ger Groot maakt zich zorgen. Verengelsing bedreigt het hoger onderwijs, en de filosofie nog het meest. 'Het verarmt je denken.'

Het bordje Tinbergen building op zijn werkplek ergert hem nog steeds. Niet vanwege de beroemde econoom - maar waarom moet dat in het Engels? Nu de filosofieopleiding aan de Erasmusuniversiteit vrijwel geheel Engelstalig dreigt te worden, vraagt universitair docent Ger Groot zich af of hij er nog wel op zijn plaats is.

Nee, hij is niet tegen internationalisering, integendeel. Hij studeerde in Parijs, woont afwisselend in Brussel, Amsterdam en Madrid en beheerst meerdere talen ver bovengemiddeld. Hij vertaalt Franse filosofen, recenseert Spaanse romans, en zijn persoonlijk leven speelt zich grotendeels in die laatste taal af.

Wat is er zo verkeerd aan Engelstalig filosofieonderwijs aan Nederlandse universiteiten?

"Het komt er meestal op neer dat zowel docenten als studenten zich gebrekkig gaan uitdrukken. En dat dus ook de problemen die men behandelt heel veel van hun subtiliteit verliezen. Nederlanders die Engels met elkaar gaan praten - dat is provincialisme vermomd als kosmopolitisme. Nu al zie je dat studenten grote moeite hebben om een stuk te schrijven in behoorlijk Nederlands. Dat leren ze dan ook niet meer. Terwijl de meesten later wel met en voor Nederlanders moeten gaan werken."

Men doet dat toch met het oog op de internationale studenten?

"Voor wie het Engels in de meeste gevallen ook niet de moedertaal is. En van wie niemand weet waarom we ze eigenlijk zo graag willen binnenhalen - tenzij om daarmee méér studenten aan te trekken. Daar moet dan wel het hele curriculum aan worden aangepast.

"Het is prima als buitenlanders hiernaartoe komen - ik ben zelf ook ooit naar elders vertrokken. Maar wel in het volle besef dat ik dan ook de taal van dat nieuwe land moest beheersen."

Waarom zou het exclusieve gebruik van het Engels voor de filosofie in uw ogen extra kwalijk zijn?

"In de natuurwetenschappen is het taalgebruik heel beperkt. Voor filosofie is het belang ervan moeilijk te overschatten. Woorden en filosofische concepten zijn onlosmakelijk met elkaar verweven. Wat je zegt, is bepalend voor wat je denkt. Als je je in het Engels uitdrukt, voeg je je bijna vanzelf in de stijl en de inhoud van de Angelsaksische filosofie.

"Het Duitse woord Geist of het Franse woord esprit zijn onderling al verschillend, maar zijn zeker niet gelijk te stellen aan het Engelse woord mind. Filosofie des Geistes is iets totaal anders dan Philosophy of mind. Als je dat laatste gaat gebruiken, kan je al niet meer filosoferen in de trant van bijvoorbeeld Hegel."

Je sluit een wereld uit. En dat is anders dan in de natuurwetenschap, waarin taal louter instrumenteel gebruikt wordt?

"In de Angelsaksische filosofie wordt vaak slecht onderkend hoe taal-afhankelijk het denken is, omdat ze zich veelal ontwikkelt in een linguïstische monocultuur. Andere talen dan Engels bestaan dan eigenlijk niet. Dat heeft voor het denken tot gevolg dat je de talige manier waarop wij de wereld analyseren, niet meer ziet. En dus ook niet hoe willekeurig die is, welke gevolgen het heeft wanneer je een bepaalde taal gebruikt om de werkelijkheid te beschrijven en te analyseren.

"Andere filosofische benaderingen worden dan al snel misverstaan en uitgesloten. Omdat die zich nou eenmaal ontwikkelen in talen waarvan men de logica niet begrijpt. De continentale filosofie verdwijnt zo vanzelf uit zicht. Ook in Nederland voltrekt zich in dat opzicht een stille ramp."

Alsof taal het denken kan tegenhouden. Grote filosofen worden toch vertaald?

"Lees eens Heidegger in het Engels. Dat is een totaal andere auteur. Dat heeft te maken met de manier waarop filosofen voorbeelden gebruiken, die vaak sterk taalgebonden zijn, of hun gedachtengangen ontwikkelen aan de hand van de specifieke betekenissen van een woord. In het beste geval lees je ze in de oorspronkelijke taal. Maar wanneer dat niet kan, dan graag in een goede vertaling in je éigen taal. Om te beginnen omdat je daarin een veel grotere sensibiliteit hebt en dus veel subtieler aanvoelt wat er in zo'n tekst gebeurt. En ten tweede omdat je daarmee ook een Nederlandse filosofische taal schept waarin de filosofie in gesprek blijft met de samenleving. Bijvoorbeeld via de krant."

Eén taal voor de wetenschap, dat is eerder gebeurd. Het Latijn was in de Middeleeuwen lingua franca.

"Ja, laten we de universiteit terugbrengen naar de Middeleeuwen! Zonder gekheid: het gebruik van het Latijn leidde tot een vorm van denken die wij nu aanduiden als de scholastiek. Een stroming die we nu niet meer aanhangen. Colleges bestonden grotendeels uit het voordragen van traktaten. Dat moet je erbij zeggen."

Leidt Engelstalig filosofieonderwijs op een vergelijkbare wijze tot een verschraling, ook als het Engels van hoog niveau is?

"Dat laatste zie ik nog niet gebeuren. Maar zelfs als het niveau hoog zou zijn, blijven de fundamentele problemen bestaan. Je ontneemt Nederlandse studenten de mogelijkheid, of zelfs het recht, om in hun moederstaal te filosoferen, zich te ontwikkelen tot volwaardige denkers die iets te zeggen hebben aan hun eigen samenleving."

Aristoteles en Hegel op een tekening van Victor Prus.

Het Nederlands verliest snel terrein

Het Engels rukt op aan de filosofieopleidingen. De verengelsing blijft niet beperkt tot de vlaggeschepen, de tweejarige 'Research Masters', die de meeste getalenteerde studenten voor een carrière in het wetenschappelijk onderzoek moeten klaarstomen en volledig Engelstalig zijn. Ook de reguliere, eenjarige masters raken steeds meer verengelst, zo leert een rondgang langs de filosofieopleidingen in Nederland. Vaak wordt een Nederlandstalige master helemaal niet meer aangeboden.

Bacheloropleidingen bleven grotendeels buiten schot, maar ook hier verliest het Nederlands gestaag terrein. Steeds meer cursussen en 'minors' worden in het Engels gegevens, het meeste cursusmateriaal is vaak al Engels. De volgende stap is volledig Engelstalige bachelors. Die zijn er nog niet, maar de Erasmus Universiteit Rotterdam zet concrete stappen in die richting. De bachelors 'wijsbegeerte van een bepaald wetenschapsgebied', zo is de bedoeling, worden vanaf volgend jaar volledig Engelstalig. Deze studies zijn gericht op mensen die al een diploma hebben en over hun vak willen reflecteren.

De ambities reiken ondertussen verder. "We zijn bezig al onze bachelors te hervormen", aldus Tim De Mey, 'Dean of International Affairs' aan de wijsbegeertefaculteit. De faculteit overweegt om op den duur alle hoorcolleges in het Engels te geven, legt hij uit. Of het daar ooit van komt, is nog onduidelijk. In elk geval, verzekert De Mey, kunnen studenten hun 'papers' in het Nederlands blijven schrijven. Ook de mogelijkheid om examens in het Nederlands af te nemen zal volgens hem blijven bestaan. Toch wordt Engels, zoveel is duidelijk, ook op bachelorniveau de norm. Het past allemaal in het streven internationale studenten te trekken en Nederlandse studenten voor te bereiden op een wetenschappelijke praktijk die verregaand geglobaliseerd wordt.

Filosofieopleidingen hebben weinig keuze om zich aan die trend te onttrekken; de meeste zijn opgegaan in de faculteit Geesteswetenschappen. Daar slaat de verengelsing op alle vlakken toe. Vorige maand schreven bezorgde geschiedenisdocenten van de VU en de UvA een 'Manifest tot behoud van het Nederlands'. Ook filosofieopleidingen hebben zich vaak te voegen naar een beleid dat hogerop wordt uitgestippeld. Soms is het zelfs vechten voor lijfsbehoud. Zoals op de Universiteit van Amsterdam. Ook daar overwegen ze Engels te introduceren op bachelorniveau, vertelt Katrien Schulz, hoofd onderwijs van de afdeling filosofie. De masters moesten er al aan geloven. De staf is verdeeld over deze trend. "Maar dit is nu even geen prioriteit", zegt ze. Want de faculteit Geesteswetenschappen van de UvA gaat duchtig op de schop. Schulz: "We hopen dat er over een paar jaar überhaupt nog een bachelor filosofie bestaat."

'Je gooit de ramen open'

Martin van Hees, afdelingshoofd filosofie Vrije Universiteit Amsterdam:

"Ik zie het probleem niet. De Nederlandse filosofie staat stevig, met internationaal grote namen. Die zijn bij het grote publiek niet zo bekend, dat ligt niet aan de taal, maar aan de trend tot specialisering die je wereldwijd ziet bij filosofisch onderzoek. Als je op de hoogte wilt blijven van de ontwikkeling in je vakgebied, moet je meedoen aan het internationale debat. Daar ontkom je niet aan. Trouwens, hoezo gaat onderwijs in het Engels ten koste van het Nederlands? Als je je gedachten in een andere taal moet formuleren, word je je juist bewust van het belang van taal als vehikel van het denken. Waarom zijn er in het Engels twee woorden voor vrijheid - 'liberty' en 'freedom' - en in het Nederlands niet? Je ziet de eigenaardigheden van je eigen taal des te scherper. Omgang met buitenlandse studenten lijkt me ook een waardevolle toevoeging. Je gooit de ramen open. Prima, toch?"

'Angelsaksische filosofie heeft gewonnen'

Menno Lievers, bachelorcoördinator filosofie Universiteit Utrecht:

"Er is weinig keuze. We moeten ons conformeren. De hele bachelor-masterstructuur is door Brussel afgedwongen om uitwisseling tussen Europese universiteiten mogelijk te maken. Hoewel vrij verkeer van studenten nog een utopie is, zijn alle universiteiten op de schop gegaan en kwijnt de Nederlandstalige filosofie weg. Ik vraag me af of het dit waard was. De taalbeheersing gaat achteruit. Nederlandstalige essays - áls ze nog geschreven worden - zijn vaak gesteld in een soort 'Nederengels': ze wemelen van de Engelse termen en anglicismen. Inhoudelijk verandert het filosofieonderwijs door die verengelsing. De oriëntatie verschuift in de richting van filosofie uit Engeland en de VS. De afgelopen jaren was er een soort richtingenstrijd op filosofiefaculteiten tussen 'continentale' filosofie uit met name Duitsland en Frankrijk en 'analytische' filosofie uit Engeland en de VS. Ik ga niet zo ver dat het nu allemaal eenheidsworst is, maar de Angelsaksische filosofie heeft gewonnen."

'Filosofie is zoeken naar de juiste woorden'

Jeroen Linssen, directeur onderwijs faculteit filosofie, Radboud Universiteit Nijmegen:

"Tja, we moeten mee in de vaart der volkeren, hè. Ik ben niet per se tegen - filosofie beperkt zich niet tot landsgrenzen. Het internationale onderzoek gaat nu eenmaal in het Engels, daar moet je studenten op voorbereiden. Zeker in de onderzoeksmaster. Dat wil niet zeggen dat ál het filosofieonderwijs in het Engels moet. Niet iedere student kan het aan of heeft dat nodig. Je moet differentiëren. Juist daar dreigt het mis te gaan. Er wordt binnen geesteswetenschappen véél te makkelijk over verengelsing gedacht. Tam sukkelt men achter de bètawetenschappen aan. Daar is taal niet zo belangrijk. Maar een scheikundige formule is echt iets anders is dan een filosofisch betoog. Filosofie is het zoeken naar de juiste woorden. Daarvoor moet je een taal tot in je vingers beheersen. In een college een moeilijke tekst uitleggen - mij lukt dat niet in het Engels, dat zeg ik eerlijk. We moeten ons niet gek laten maken door die internationaliseringsmaffia."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden