In het Egypte van Al-Sisi is niemand zijn leven zeker

De gruwelijke dood van een Italiaanse student heeft de mensenrechtensituatie in Egypte weer op de internationale agenda gezet. De veiligheidsdiensten lijken vrij spel te hebben in hun jacht op tegenstanders van het regime.

Zodra ze het stanleymes tevoorschijn halen, is dat een teken dat je het pand niet levend zult verlaten." Aldus een jonge Egyptische activist onlangs tegen de Italiaanse krant La Stampa. Hij vertelde - anoniem - hoe hij werd gemarteld door de Egyptische veiligheidsdiensten. Hoe hij eerst werd uitgescholden en drie dagen werd opgesloten op een toilet. Pas daarna begonnen de folteringen, met elektrische schokken vooral. "Op mijn rug, in de buurt van mijn nieren en op mijn knieën, mijn hele lichaam schudde heen en weer."

De jonge Egyptenaar kan het navertellen, maar dat geldt niet voor zijn vriend, Giulio Regeni. De 28-jarige Italiaan, verbonden aan de universiteit van Cambridge, kwam vorig najaar naar Cairo om veldwerk te doen voor zijn promotie-onderzoek naar de Egyptische vakbeweging. Een paar maanden later was hij dood.

Op 3 februari van dit jaar werd zijn zwaar verminkte lichaam gevonden langs een autoweg aan de rand van Cairo. Egyptische autoriteiten spraken aanvankelijk van een 'auto-ongeluk'. Maar Regeni's lichaam vertoonde tekenen van ernstige martelingen: gebroken benen en ribben, sporen van uitgedrukte sigaretten, snijwonden, uitgetrokken nagels en een gebroken nek. Zijn gezicht was dusdanig toegetakeld dat zijn moeder hem slechts kon herkennen aan het puntje van zijn neus. "In zijn gezicht zag ik alle kwaadheid van deze wereld weerspiegeld", zei ze tijdens een emotionele verklaring voor de mensenrechtencommissie van het Italiaanse parlement.

Volgens het autopsierapport is Regeni overleden aan bloedophoping in de hersenen, waarschijnlijk veroorzaakt door klappen met een zwaar voorwerp. De uitleg van de Egyptische autoriteiten veranderde voortdurend. Behalve de these van het auto-ongeluk suggereerden die dat Regeni homoseksueel was en het zou gaan om een uit de hand gelopen erotisch spel. Daarop zou hij ontvoerd zijn door een criminele bende. Tijdens een vuurgevecht in een buitenwijk werden zelfs vijf vermoedelijke daders gedood.

Maar de Italianen namen er geen genoegen mee. "We gaan door tot de we onderste steen boven krijgen", dreigde de Italiaanse minister van buitenlandse zaken. Vorige week werd de Italiaanse ambassadeur in Cairo naar Rome teruggeroepen uit protest tegen de trage voortgang van het onderzoek. Abdel Fatah al-Sisi, de Egyptische president, houdt het vooralsnog op een complot tegen zijn land. "We worden geconfronteerd met kwade krachten die Egypte proberen te ondermijnen", zei hij deze week bij een persconferentie ter gelegenheid van het bezoek van de Franse president Hollande.

De verontwaardiging van de Italianen komt niet uit de lucht vallen. De verwondingen dragen immers alle sporen van de Mukhabarat - de gevreesde veiligheidsdiensten. Dat zei ook Dr. Aida Seif al-Dawla: "Dit is hun stijl, zo gaan ze te werk", zei de psychiater van het Nadeem Centre in februari tegen journalisten. Het Nadeem Centre is een lokale niet-gouvernementele organisatie (ngo) die traumatherapie biedt aan ex-gevangenen en gemartelden en politiegeweld documenteert. De organisatie becijferde dat er in 2015 474 mensen omkwamen door politiegeweld, van wie 137 in detentie. Er werden 676 gevallen van marteling gemeld. Alleen de afgelopen acht maanden al raakten er meer dan 400 mensen vermist.

Als Regeni een Egyptenaar was geweest, zou hij al lang en breed vergeten zijn. Maar toch is het ook dankzij hem dat de mensenrechtensituatie in Egypte plotseling weer op de internationale agenda staat. De Italiaanse krant Corriere della Sera maakte een cover met pasfoto's van alle vermiste Egyptenaren die tezamen het portret van Giulio Regeni vormden. Het Franse dagblad Le Monde sprak van 'ontsporing à la Pinochet'. Zelfs de Egyptische staatskrant Al Ahram, normaal gesproken niet erg kritisch, haalde uit en stelde dat de situatie rondom Regeni de Egyptische staat in een 'beschamend daglicht' stelde.

Laatste teken van leven

Wat gebeurde er werkelijk met de jonge Italiaan? Het is de vraag of de feiten ooit boven tafel zullen komen. Zeker is dat hij op de avond van 25 januari van huis ging in de wijk Doqqi, op de linkeroever van de Nijl. De sfeer in de stad was die dag uiterst gespannen. Het was de vijfde verjaardag van het begin van de opstand die president Mubarak tot aftreden zou dwingen. Cairo was vergeven van de politieagenten. Het Tahrirplein was afgeschermd met pantservoertuigen om eventuele demonstranten de toegang te verhinderen. Om 19.41 uur stuurde Regeni een sms aan zijn Oekraïense verloofde waarin hij schreef dat hij onderweg was naar zijn vriend Gennaro.

'Take care, babe', schreef hij nog. Het was het laatste dat de wereld van Regeni zou vernemen. Later spraken verslaggevers van The New York Times met omwonenden die verklaarden dat agenten in burger die avond jonge mannen fouilleerden in de omgeving van het metrostation waar Regeni naar op weg was. Ze zeggen gezien te hebben dat twee van hen Regeni staande hielden, zijn tas doorzochten, zijn paspoort bekeken en hem wegvoerden. Eén van de agenten zou in de dagen voorafgaand aan de aanhouding in de buurt naar hem hebben rondgevraagd. Drie Egyptische veiligheidsofficieren verklaarden los van elkaar tegen de krant dat Regeni inderdaad gearresteerd was. Volgens een van hen zou hij zich grof hebben uitgelaten tegen de agenten. Een ander verklaarde dat de verdenking bestond dat hij een spion was. 'Wie komt anders naar Egypte om onderzoek te doen naar vakbonden?', zei hij.

In Egypte waren vakbonden onder Mubarak al gevoelige materie. Nu de Moslimbroederschap is verboden zijn de seculiere vakbonden zo ongeveer de enige organisaties die openlijk kritiek kunnen leveren op het regime. Regeni schreef op anonieme basis voor Il Manifesto, een Italiaanse krant van communistische huize. Daar had hij het bijvoorbeeld over recente fabrieksstakingen en hoe deze gebeurtenissen, in de autoritaire en repressieve context onder Al-Sisi, konden bijdragen aan het slechten van de muur van de angst. Hij moet veel contact hebben gehad in links-oppositionele kringen, schreef Robert Fisk, een bekende Midden-Oostenwatcher. Met mensen die door het regime als 'landverraders' worden afgeschilderd kortom, zij die uit zijn op de 'vernietiging van Egypte', zoals het in de staatspropaganda heet.

Tegelijk was Regeni een Europeaan en normaal gesproken zou alleen al dat feit hem vrijwaren voor al te ruwe ondervraging. In het slechtste geval zou hij het land uit zijn gezet. Zeker is dat Al-Sisi weinig heeft te winnen bij de dood van Regeni. Italië is de op drie na belangrijkste handelspartner van Egypte, de Italiaanse oliegigant ENI ontwikkelt momenteel een gigantisch gasveld voor de Egyptische kust. Waarom zou de Egyptische president dat allemaal op het spel zetten? Dat wil hij ook niet, menen analisten. Maar de wirwar van veiligheidsdiensten, het klimaat van straffeloosheid en gebrek aan verantwoording waarbinnen deze opereren, de repressie - in het Egypte van Al-Sisi heeft het simpelweg zulke groteske vormen aangenomen dat niemand er meer veilig is. Zelfs geen hoogopgeleide blanke Italiaan in het centrum van Cairo.

Hier en daar klinkt zelfs de suggestie dat bepaalde krachten binnen het veiligheidsapparaat met de dood van Regeni een boodschap aan Al-Sisi zelf hebben willen sturen: 'Kijk maar, wij doen alles wat we willen, zelfs als de president daarmee de woede van het buitenland op zijn hals haalt'.

De mensenrechtensituatie in Egypte is dramatisch verslechterd sinds Al-Sisi in 2013 aan de macht kwam. Dat begon al met het bloedbad dat het leger in de zomer van dat jaar aanrichtte bij de Rabaa-moskee in Cairo en waar ongeveer duizend aanhangers van de Moslimbroederschap omkwamen. In de Sinaï-woestijn maakten opstandige stammen gemene zaak met jihadisten en begonnen legerposten aan te vallen. Egyptische soldaten kwamen bij bosjes om en het T-woord viel al snel. Onder het mom van de 'oorlog tegen terrorisme' ontketenden de autoriteiten een ware heksenjacht tegen alles wat riekte naar Moslimbroeders of linkse activisten. Een klimaat van verdachtmaking werd geschapen en dat heerst eigenlijk nog steeds.

Carte blanche

In een constante stroom rapporten maakte Amnesty International gewag van een explosieve stijging van 'willekeurige arrestaties, detenties en verontrustende incidenten van marteling en dood van politie-arrestanten'. Ondanks beloftes van beterschap kregen veiligheidsdiensten carte blanche om straffeloos mensenrechten te schenden. Niets was verbeterd, dezelfde martelmethodes als in de donkerste dagen van het tijdperk Mubarak. 'Straffeloosheid' en 'gebrek aan verantwoording' van Egyptische politie- en veiligheidsdiensten waren steeds terugkerende termen in het jaarrapport over 2015.

Human Rights Watch liet zich in soortgelijke bewoordingen uit over het bewind van Al-Sisi. Naast martelingen en geweld tegen vrouwen sprak de mensenrechtenorganisatie van een 'sterk verminderde vrijheid van organisatie, meningsuiting en vereniging'. Hier betrof het de talloze culturele instellingen en ngo's die het functioneren onmogelijk werd gemaakt. Eerst valt er een brief op de mat waarin staat dat de brandveiligheid niet deugt. Het volgende moment staan er tientallen politie-agenten voor de deur en wordt de administratie meegenomen.

Het overkwam Townhouse Garden, een bruisende galerie en ontmoetingsplaats in het centrum van Cairo. De tent werd eind december zonder opgaaf van redenen gesloten. Ze mochten heropenen, maar op de voorwaarde dat alle programma's vooraf ter inzage aan het ministerie van binnenlandse zaken werden opgestuurd. Zelfs de prominente romancier en publicist Alaa al-Aswany - aanvankelijk nog zeer pro-Al-Sisi - werd monddood gemaakt.

Doelwit

De laatste maanden zijn vooral lokale mensenrechtenorganisaties doelwit. Naast 37 organisaties die geld uit het buitenland zouden ontvangen (in het huidige klimaat van complotten en samenzweringstheorieën al een verdachtmaking op zich) ligt ook Nadeem, het eerder genoemde centrum dat politiegeweld rapporteert, onder vuur. De organisatie zou niet aan de hygiëne-eisen voldoen.

Het is een teken dat de repressie verdergaat dan de 'traditionele' vijanden van het regime. De dreigende sluiting van Nadeem is extra wrang, omdat verontwaardiging over politiegeweld één van de drijfveren was achter de opstand van 2011.

De Facebookpagina 'We are all Khaled Said', vanuit Dubai opgezet door een Google-medewerker afkomstig uit Egypte, kreeg al snel honderdduizenden likes. Khaled Said was de jonge computerprogrammeur die in het jaar voorafgaand aan de opstand op straat was doodgeslagen door twee agenten. Zijn tot moes geslagen gelaat wordt wel 'het gezicht dat de revolutie ontketende' genoemd. Nu, vijf jaar later, dreigt opnieuw een tot moes geslagen gelaat het gezicht van de onverschillige wreedheid van het zittende regime te worden. Dit keer is het een buitenlander.

De korte verklaring die Magdi Abdel Ghaffer, de Egyptische minister van binnenlandse zaken, een week na de vondst van het lichaam van Regeni liet uitgaan, somde het hele drama op. "We behandelen deze zaak alsof het een Egyptenaar betreft", zei hij.

O ja, en dat was opbeurend bedoeld.

De autoriteiten ontketenden een heksenjacht tegen alles wat riekte naar Moslimbroeders of linkse activisten

'Hij was vast een spion. Wie komt er anders naar Egypte om onderzoek te doen naar vakbonden?'

Giulio Regeni

25 januari 2016. Aan de rand van het afgeschermde Tahrirplein markeert een Egyptenaar de vijfde verjaardag van de revolutie. Hij houdt een vogelkooi omhoog met daarin een pop die de verdreven president Mohammed Morsi moet voorstellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden