In het bos van de geschiedenis

Hoe ontdekkingen, kunst en denken de twintigste eeuw tot een verwarrend tijdsgewricht maakten

Niet zo heel veel mensen zal de schilderijtitel 'La thrahison des images' (Het verraad van de voorstelling) iets zeggen. De voorstelling en het bijschrift werden niettemin wereldberoemd: een pijp met de tekst 'Ceci n'est pas une pipe' (Dit is geen pijp).

Het kunstwerk uit 1929 veroorzaakte precies het soort verwarring dat de Belgische surrealist René Magritte beoogde. Terwijl het eigenlijk zo eenvoudig was: het publiek stond niet te kijken naar een pijp, maar naar een schilderij van een pijp.

Een paar decennia later kwam daar nog een betekenislaag bij dankzij de kwantummechanica. Was zelfs een echte pijp wel een pijp? Of net als alle andere voorwerpen gewoon een verzameling subatomaire deeltjes, waarvan in de bewegingen ook nog eens weinig patronen waren te herkennen?

In 'Vreemder dan je je kunt voorstellen. Een alternatieve geschiedenis van de twintigste eeuw' zet de Britse schrijver en tv-maker John Higgs de periode 1900-2000 neer als een uiterst verwarrend tijdsgewricht. In de eeuwen daarvoor was de mens al van de nodige illusies beroofd. De aarde was niet het middelpunt van het heelal, het hemellichaam waar alles omheen draaide. De mens bleek minder bijzonder dan gedacht, maar gewoon een onderdeel van de evolutie, afstammend van de apen. Maar tegelijkertijd was er wel de belofte van de voortschrijdende wetenschap: de wereld liet zich steeds beter kennen.

Dat laatste bleek de grootste illusie van de twintigste eeuw. Nieuwe ontdekkingen zorgden eerder voor meer onduidelijkheid, lieten vanwege hun vaak onbevattelijke karakter het verstand op tilt slaan. Rond 1900 beweerden geleerden van naam dat in de natuurkunde wel zo'n beetje alles ontdekt was. "Het enige wat resteert, is steeds een nauwkeurige meting."

Ook op het gebied van de astronomie dacht men de limiet van dat wat te weten viel te naderen. Wie had toen durven vermoeden dat ruim een eeuw later alleen al voor het waarneembare universum zou worden uitgegaan van meer dan 170 miljard melkwegstelsels? De natuurkunde zou eveneens nog vele onvermoede werelden open leggen. Die van de atomen bijvoorbeeld, en van de leegte van de atomen. Ze bestaan 'voor 99,9999999999999 procent uit niets'.

Uitgelegd op z'n Higgs: "Als een atoom net zo groot is als St. Paul's Cathedral in Londen, dan heeft de kern de omvang van een cricketbal en zijn de elektronen die er omheen draaien vliegen die rondzoemen in een verder lege kathedraal." De auteur neemt dat schrijnende en schurende verlies van vaste blikken op de werkelijkheid als rode draad voor zijn alternatieve geschiedenis. De titel spreekt boekdelen: de realiteit is 'Vreemder dan je je kunt voorstellen'.

Higgs pretendeert zijn lezers door de duisterste stukken van de dichtste en diepste bossen van de geschiedenis heen te leiden, de plekken waar conventionele historici met een grote boog omheen lopen. Die belofte maakt hij voor een deel waar.

In zijn boek beschrijft hij hoe Albert Einstein, kort daarvoor een slecht presterende student en daarna door velen gezien als een bohemienachtige zonderling, zich met drie ontdekkingen in één jaar, 1905, definitief op de kaart zette als groot genie. De Brit laat het daar niet bij. Hij doet een verdienstelijke poging - en dat gebeurt in historische boeken inderdaad zelden- om Einsteins relativiteitstheorie (enigszins) begrijpelijk uit te leggen. Dat doet hij met behulp van een theekopje.

Voor zijn 'kwantummechanica for dummies' laat hij Vladimir Poetin met een kangoeroe boksen. Daar gaat het boek echt de dichtste en diepste bossen in, ook nog eens op een zeer onconventionele manier.

Maar Freuds verkenningen van het onderbewuste, de opkomst van modernistische kunstenaars, de culturele invloed van popmuziek, individualisme, nihilisme en postmodernisme zijn niet per se plaatsen waar historici doorgaans met een grote boog omheen lopen.

De dwarsverbanden die 'Vreemder dan je je kunt voorstellen' legt, maken het tot een boeiende route. Bovendien is het een vermakelijk boek. Dat heeft alles te maken met de enthousiasmerende verteltoon van de gids van dienst. Zijn alternatieve geschiedenis van de twintigste eeuw leidt langs kleurrijke personages en soms hilarische anekdotes.

Higgs gaat ondertussen de prikkelende stellingnames niet uit de weg. Hij relativeert bijvoorbeeld de invloed van het gedachtegoed van de rebelse jongeren die zich vanaf de jaren zestig manifesteerden. "Elk conflict tussen de tegencultuur en het establishment speelde zich alleen af op cultureel niveau; het stond de commercie niet in de weg." Sterker zelfs: "Het verlangen van mensen om zich te profileren door middel van een nieuwere en coolere cultuur, en de angst om ouderwets en niet cool te worden gevonden, versterkte de groei van het wegwerpconsumentisme."

Diezelfde types waren destijds fel anti-Thatcher en zagen haar als "een haatdragende, krankzinnige vrouw die macht uitoefende zonder mededogen voor anderen". Maar hadden zij dat 'monster' niet zelf helpen baren?, vraagt Higgs zich af. Ja, ze propageerden een nieuwe wereld waar de Beatlesachtige All-You-Need-Is-Lovegedachte. Maar was dat veel meer dan lippendienst aan gelukzalig gemeenschapsdenken? Want tegelijkertijd verheerlijkten die jeugdigen ook het verlangen, eisen en willen van The Rolling Stones, het individualisme van het ieder voor zich. Waren ze daar niet de wegbereider voor Thatcher met haar "De maatschappij bestaat niet!" en haar "De mensen moeten allereerst voor zichzelf zorgen"? Higgs koos overigens een uitspraak van Rolling Stone Keith Richards als motto voor zijn boek: "We moesten gewoon doen wat we wilden doen."

Aan het einde van het boek vergaloppeert de schrijver zich nog even door na zijn alternatieve geschiedenis ook nog een blik in de toekomst te werpen. Hij is pessimistisch waar het gaat om klimaatverandering: de 21ste eeuw kan volgens Higgs wel eens de laatste eeuw 'in termen van westerse beschaving' zijn. Daar tegenover staat dat hij zeer optimistisch is over alle nieuwe verbindingen die het internet heeft gemaakt. "In de postmoderne wereld had alles betekenis op zichzelf, in een isolement. In een netwerk heeft alles context. De meervoudige perspectieven zijn iets waar je mee kunt omgaan, en ze zijn praktisch."

Wat betreft deze kwesties zijn heel andere visies mogelijk. Laat een historisch boek vooral een historisch boek blijven. Of Higgs moet - bewezen - paranormaal begaafd zijn.

John Higgs: Vreemder dan je je kunt voorstellen (Stranger Than We Can Imagine) Vert. Albert Witteveen. De Bezige Bij; 384 blz. euro 24,99

René Magritte zaaide in 1929 verwarring met dit schilderij. Het werd een van zijn bekendste werken.

Albert Einstein in Chicago, omstreeks 1930. In zijn boek probeert John Higgs - en dat gebeurt in historische boeken zelden - om Einsteins relativiteitstheorie uit te leggen. Dat doet hij met behulp van een theekopje.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden