In heel Europa versplintert het midden

omwenteling | Oostenrijk kiest een president, met goede kansen voor de rechts-populistische Norbert Hofer. In heel Europa hebben de middenpartijen het moeilijk. Is de democratie in gevaar?

Kalm en uiterlijk onbewogen kondigde de Oostenrijkse bondskanselier Werner Faymann onlangs zijn ontslag aan. Alsof er geen politieke storm aan zijn besluit vooraf was gegaan. Bij de eerste ronde van de presidentsverkiezingen had de kandidaat van Faymanns sociaal-democratische SPÖ dramatisch verloren. Faymann vond naar eigen zeggen onvoldoende steun bij zijn partijgenoten om dit verlies te boven te komen.

Schrale troost voor de oud-premier is dat hij zeker niet de enige sociaal-democratische leider in Europa is die in zwaar weer terechtkwam. Ook de populariteit van zijn Duitse collega Sigmar Gabriel daalt drastisch sinds de steun voor diens SPD - volgens de peilingen zo rond de 20 procent - op een historisch dieptepunt is beland. Om nog maar te zwijgen van de Franse president Hollande die er niet in slaagt de ruzies binnen zijn Parti Socialiste te sussen en steeds dichter de electorale afgrond nadert.

Ook leiders van grote rechtse middenpartijen zien hun aanhang gestaag slinken - ook al lijken ze over het algemeen iets beter overeind te blijven dan hun linkse collega's.

Het is allemaal erg wennen. Decennialang waren de leiders van de gevestigde centrumpartijen in grote delen van Europa verzekerd van succes. Ze deelden het pluche met één, hooguit twee andere partijen. Sloeg de pendule op de ene verkiezingsdag wat meer naar links uit, de volgende keer was rechts weer aan de beurt. Voor uitersten aan linker- of rechterzijde was nauwelijks plaats. De Europese kiezers waren loyaal aan hun partij, net als aan hun kerk of krant.

Zo konden de middenpartijen uitgroeien tot kartelpartijen of professionele banenmachines en kwamen ze steeds verder van hun kiezers af te staan.

Politici kropen in het midden dichter tegen elkaar aan - culminerend in het 'socialisme van de derde weg', het geesteskind van de Britse Labour-premier Tony Blair, waarin staat en markt, links en rechts, elkaar vonden. Voor de kiezers bleven er minder smaken over.

Terwijl het drukker in het politieke midden werd, ontstond er ruimte op de flanken, die in Noord-Europa de laatste jaren dankbaar is opgevuld door populistische partijen, vooral ter rechterzijde. Oostenrijk was trendsetter; de FPÖ, eerder een mainstream-partij, sloeg eind jaren tachtig onder Jörg Haider rechtsaf, en baarde in 2000 opzien door als rechts-populistische partij voor het eerst in de regering plaats te nemen. Inmiddels is Oostenrijk geen uitzondering meer.

Nooit eerder waren er zoveel populistische partijen actief in Europa en ze breiden hun invloed uit. In Nederland en Groot-Brittannië eisten leiders als Geert Wilders (PVV) en Nigel Farage (UKIP) hun plek op het politieke toneel op. Niet langer staan ze alleen langs de zijlijn, ze rukken op naar het centrum van de macht. Soms maken ze al deel uit van de regering, zoals de Ware Finnen, of geven ze gedoogsteun zoals de Deense Volkspartij.

Vreemdelingenvrees

Deze rechts-populistische politici richten zich op grote groepen kiezers die vrezen dat ze hun zorgvuldig opgebouwde levensstandaard in de toekomst met meer mensen en landen moeten delen. Met hun zorgen over Europese eenwording en de komst van migranten kunnen zij nauwelijks bij de middenpartijen terecht. Die hebben immers in het verleden meegewerkt aan de uitbreiding van de Europese Unie. Vreemdelingenvrees is bovendien geen onderdeel van de ideologie van sociaal-democratische, christen-democratische of liberale partijen - al passen sommige middenpartijen door de komst van populisten hun discours wel aan. Debatten in heel wat Europese parlementen gaan er tegenwoordig feller aan toe dan voorheen.

Zuid-Europa

Ook op de linkerflank is van alles in beweging, vooral in het zuiden van Europa. Populistische politici als Pablo Iglesias en Alexis Tsipras wisten de laatste paar jaar in rap tempo grote groepen kiezers aan zich te binden. De Spanjaard met paardestaart en de Griek zonder stropdas groeiden uit tot symbolen van een nieuwe aanpak die zich keerde tegen de gevestigde politici. Hun aanhang, die de gevolgen van de economische crisis aan den lijve ondervindt, is niet zozeer uit op behoud van welvaart, zoals in het noorden van het continent, maar eerder op een eerlijke verdeling ervan.

Politici als Iglesias en Tsipras spelen daarop in en richten hun woede op de 'arrogante en corrupte elite' in de zakenwereld en de politiek. Ook willen zij afrekenen met corruptie die in het zuiden meer dan in het noorden van Europa in de politiek is geworteld. Hun boodschap slaat aan: vooral in Griekenland zijn de populistische partijen een doorslaand succes. In de huidige regering zijn de traditionele middenpartijen, Pasok en Nieuwe Democratie, zelfs helemaal verdwenen, en is er een kabinet gevormd van linkse populisten van Syriza en rechtse populisten van de Onafhankelijke Grieken.

Oost-Europa

Ook de Oostenrijkers hebben met de brede steun voor een FPÖ-kandidaat als president een lange neus richting middenpartijen gemaakt. Sommige critici maken zich zorgen dat het land, als de parlementsverkiezingen net zo desastreus uitpakken voor de middenpartijen als de presidentsverkiezingen, de kant opgaat van zijn oosterburen.

Daar hebben autocratische leiders als Viktor Orban in Hongarije of Jaroslaw Kaczynski in Polen aan macht gewonnen - politici die er niet voor terugschrikken om vrijheden in te perken en de rechtsstaat deels te ontmantelen. De functie van president is in Oostenrijk vooral een ceremoniële, maar de president mag wel ministers ontslaan en verkiezingen uitschrijven.

Toch is spiegelen met voormalige Oostblok-landen niet zinvol, waarschuwen historici. Door de totaal andere loop van de geschiedenis zijn in landen als Polen en Hongarije de democratische instellingen nog niet zo sterk verankerd als in West-Europa. Vooralsnog lijken autocratische leiders daar niet veel kans te maken de zaken naar hun hand te zetten.

Sommige politicologen wijzen er zelfs op dat populisten in West-Europa juist democraten pur sang zijn. 'De meeste stemmen gelden', staat bij deze partijen hoog in het vaandel - ook al betekent het dat ze niet altijd evenveel oog hebben voor de belangen van minderheden. In de praktijk houden ze zich wel aan de regels van het spel, en sommige populistische partijen matigen bovendien hun felle toon zodra ze daadwerkelijke macht krijgen. Het Griekse Syriza, bijvoorbeeld, slikte, eenmaal in de regering beland, een reeks maatregelen uit Brussel waar het als oppositiepartij nog fel tegen ageerde.

Gevaar?

Bovendien moet de daadwerkelijke macht van populistische partijen niet worden overdreven. Nog altijd is het zo dat ze in de meeste Europese landen moeten opboksen tegen talloze andere partijen - steeds meer zelfs. Europese landen groeien daardoor toe naar nieuwe stelsels waarbij regeringen niet meer bestaan uit twee of drie grote middenpartijen die om de paar jaar stuivertje wisselen, maar eerder uit bijvoorbeeld zes partijen.

Dat maakt de vorming van een regering er niet gemakkelijker op. Spanje heeft daar de afgelopen maanden al een voorproefje van laten zien. Het monopolie van de twee grote middenpartijen mag daar met de komst van een aantal nieuwe partijen doorbroken zijn, de politieke impasse in Madrid is dat vooralsnog niet. Na alle mogelijke combinaties te hebben laten onderzoeken, kwam de Spaanse koning tot de conclusie dat nieuwe verkiezingen volgende maand nodig zijn.

Spanje is zo praktisch onregeerbaar geworden. Misschien dat de versplintering van het Europese politieke landschap uiteindelijk een grotere bedreiging zal vormen voor de democratie in Europa dan de opkomst van populistische partijen.

Deze productie kwam tot stand op basis van gesprekken met politicologen Stijn van Kessel (Loughborough Universiteit van Leicestershire), Matthijs Rooduijn (Universiteit van Amsterdam) en Myrto Tsakatika (School of Social and Political Sciences, Universiteit van Glasgow)

Gaat Oostenrijk na de parlementsverkiezingen straks dezelfde populistische kant op als Hongarije en Polen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden