In Fort Kijkduin kan je zelfs trouwen

De restauratie van Kijkduin zal nog wel de nodige jaren vergen, maar intussen is het fort open voor het publiek, elke dag behalve op maandag geopend van 10 tot 18 uur. Voor informatie tel. 02230-12366, na 10 oktober 0223-612366.

HARO HIELKEMA

Jarenlang werd er nauwelijks naar het vervallen bouwsel omgekeken, zeker niet nadat de Duitsers er in de Tweede Wereldoorlog hadden huisgehouden. Maar sinds een paar jaar is er weer belangstelling voor het fort en groeit het na een ingrijpende restauratie uit tot een opvallende toeristische attractie. Kijkduin is een bijzonder fort, vanwege de historie (Napoleon gaf de opdracht voor de bouw), de locatie (met een fraai uitzicht op de vaargeul die hier vlak onder de kust ligt, op Texel en op de zandplaat De Razende Bol) en de inhoud (een gaaf stelsel van onderaardse gewelven en gangen en binnenkort een gigantisch zee-aquarium, compleet met kwallen en Noordzee-haaien). En dan zijn de prachtige Grafelijkheidsduinen die zich naar het zuiden uitstrekken nog niet eens genoemd.

Oktober 1811. Echt enthousiast is de Helderse bevolking niet, als de Franse keizer zijn komst aankondigt. Koning Lodewijk Napoleon wilden ze in de kop van Noord-Holland nog wel pruimen, maar met de inlijving bij het Franse keizerrijk hebben ze meer moeite. Al die Nederlandse jongemannen die 'gevorderd' worden voor Napoleons militaire avonturen in Europa, de Franse inmenging in het lokale bestuur en de economische malaise zorgen niet voor een erg spontaan welkom voor de kleine vorst. De autoriteiten moeten de bevolking dwingen om de stad te versieren. Huizen, torens en schepen moeten voorzien worden van 'kransen, groene takken, emblemen, alsmede vlaggen en wimpels'. Dat gebeurt ook. Maar uit het feit dat er van dat bezoek vrijwel alleen rekeningen bewaard zijn gebleven, mag duidelijk zijn dat Den Helder maar bitter weinig van de keizer moet hebben. Op Texel is hij ook nog geweest, maar daar herinnert men zich naderhand ook voornamelijk de nota's van het logement dat Napoleon heeft laten vorderen (en niet gebruiken) en de vele flessen wijn, koppen koffie, kaarsen en pakken spelkaarten die voor de Fransen aangerukt werden.

Napoleon kwam overigens niet voor niks naar Noord-Holland. De herinnering aan de landing van Engelsen en Russische troepen op de Hollandse kust bij Callantsoog in 1799 lag nog vers in ieders geheugen. Alsof het een Nijmeegse Vierdaagse was, marcheerden de buitenlandse legers door dit gewest. Den Helder, dat sterke bolwerk dat de zeeroute naar Amsterdam moest beschermen, bleek aan de landzijde een open deur. Napoleon kwam, zag en besloot onmiddellijk het verste puntje van Noord-Holland met een stel forten te omringen. De Stelling Den Helder, voorheen niet meer dan een dorp, moest het 'Gibraltar van het Noorden' worden, een 'oorlogshaven van de eerste rang'. En daarvoor werd de ene na de andere verschansing gebouwd, zoals La Salle (later Erfprins genaamd), L'ücluse (Dirksz Admiraal), Du Gommier (Oostoever), Du Falga èn fort Morland (Kijkduin). De namen waren afkomstig van bevelhebbers die elders in Europa hun leven voor Napoleon hadden gegeven.

De 1500 Spaanse krijgsgevangenen van de keizer hadden het casco van Fort Kijkduin klaar, toen aan de Franse tijd een einde kwam (1814). Het lag boven op het duin, vlak bij het voormalige walvisvaardersdorp Huisduinen en ter hoogte van de plek waar Michiel de Ruijter in 1673 met succes de Slag bij Kijkduin met de Engelsen had uitgevochten. Zes maanden hielden de Fransen zich erin schuil, tegen de troepen van de prins van Oranje. De betekenis van het fort wisselde in de jaren daarna. In 1827 werd er een bakstenen vuurtoren op geplaatst, met zes verdiepingen, 110 traptreden en 72 schietgaten, en speelde het bouwsel militair geen enkele rol. In 1875, toen de Frans-Duitse spanningen Europa in hun greep kregen, werd de Lange Jaap gesloopt en onderging het fort een forse uitbreiding die aan zeker 700 soldaten onderdak bood. Nog weer later, in 1897, kreeg Kijkduin een gepantserde vuurleidingskoepel met een waarnemingspost. In de ondergrondse gewelven werd een kruitmagazijn aangelegd, met een capaciteit van 6000 kilo buskruit. Aan het begin van deze eeuw werden plannen gemaakt voor verdere uitbreiding, die in feite bovengronds een complete vernieuwing inhield. De Duitse firma Krupp kreeg een bestelling voor een aantal kanonnen maar de aflevering daarvan vond pas plaats na de Tweede Wereldoorlog. Een Amsterdamse schroothandelaar is er nog gelukkig van geworden. De Duitse bezetter heeft Fort Kijkduin met een enorme laag gewapend beton en grond overdekt. In de gewelven waren troepen gelegerd en werden artilleristen opgeleid.

Na de oorlog gebruikte defensie het fort als de geheime opslagplaats van tienduizend kilo munitie. Daarna vond de autohobbyclub van de marine er z'n domicilie en werd de ruimte gebruikt om er zeil- en roeibootjes te stallen. In 1989 ontwaakte het fort ineens uit zijn winterslaap. Een stichting trok zich het lot van de Stelling Den Helder aan en organiseerde in de catacomben van Kijkduin een tentoonstelling, die erg aansloeg. Napoleon, in 1811 nog met de nek aangekeken, kwam weer tot leven in Den Helder. Er kwam een wandel- en fietsroute in het spoor van de keizer en Kijkduin onderging een grote renovatie.

De 60 cm dikke betonnen kap (van de Duitsers) is inmiddels door de drilboren van de genie verwijderd - een karwei dat maar liefst een jaar in beslag nam - en heeft plaats gemaakt voor een sterkgelijkend loden dak. Als toegang fungeren een nagebouwde rolbrug over een droge gracht en een grote poort in de herstelde 'tamboer', de muur waarin vele duizende stenen èn tal van schietgaten zijn weggemetseld. Het oude wachthuis en de fortwachterswoning zijn weer opgebouwd, de vroegere waarnemingstoren (alleen toegankelijk met een gids) biedt een magnifiek uitzicht over de wijde omgeving. De bovengrondse architectuur is minstens zo imposant. Onder de loden koepel is een restaurant gevestigd, met een groots panorama.

Onderaards is er inmiddels ook al veel werk verzet. Een van de acht kazematten (bomvrije lokalen die ieder 40 meter lang, 8 meter breed en zo'n 3 meter hoog waren) is gerestaureerd en dient als bescheiden expositieruimte, een andere wordt gebruikt voor feestjes. Er kan zelfs burgerlijk getrouwd worden in de catacomben van Fort Kijkduin, met een ambtenaar in Napoleontisch kostuum. In enkele andere beuken wordt hard gewerkt aan een zee-aquarium, met 12 grote waterbekkens (200.000 liter) waarin begin 1996 bezoekers via een glazen tunnel tussen de roggen, zeesterren, kwallen, haaien en andere Noordzee-vissen kunnen doorlopen. Napoleon moest eens weten dat hij een attractie 'van de eerste rang' heeft achtergelaten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden