In Finsterwolde was je als kunstenaar een curiositeit

'Groeten uit Finsterwolde', 23.09-23.59, Ned. 3.

FRED LAMMERS

Maar Finsterwolde was meer. Juist in die periode was het ook een dorp van kunstenaars. Niet dat de eigen bevolking hoogdravend bezig was. Die beschouwt kunst nog altijd als iets waar zij geen verstand van heeft. De kunstenaars kwamen van buiten, zij het op uitnodiging van een van die herenboeren: Albert Waalkens. Hij bedacht begin jaren zestig iets om zijn leegstaande koeienstal en zijn dagen aangenaam mee te vullen. Waalkens begon daarin een galerie die hij openstelde voor kunstenaars uit het hele land. Een van degenen die door Waalkens werden binnengehaald was Karl Pelgrom. Met zijn vrouw, de huidige schrijfster Els Pelgrom, en zijn twee kinderen verhuisde hij van Amsterdam naar het hoge noorden.

Waalkens en Pelgrom waren twee totaal verschillende figuren. Vandaar dat het uiteindelijk misliep en hun karakters en inzichten botsten. Maar dat zou jaren duren. Met Pelgrom kwam een reeks (later bekende) kunstenaars naar Finsterwolde. Peter Struyken, Jan Sierhuis, André Volten, Ger van Elk, Galt Blaauw, Jan Dibbets, Harrie Huysman, Reint Vos, Peter Holstein en acteur Wim Zomer, destijds manager van de popgroep de Ro-d-ys, zochten en vonden het enige tijd in het Groningse.

Op den duur gingen velen van hen een soort commune vormen, en werden ze als curiositeiten bekeken door de lokale bevolking. Die verklaarde de nieuwkomers voor gek. Els Pelgrom vertelt hoe dorpelingen nieuwsgierig naar hun huis kwamen fietsen, daar afstapten en naar binnen gluurden om voor de bewoners hoorbaar te constateren: 'Het is waar, ze hebben niks!'

De kunstenaars trokken zich er niets van aan, maar organiseerden exposities en trokken landelijk aandacht met hun manifestatie 'Beeld en Route'. De openingshandelingen van al die activiteiten werden verricht door mensen met klinkende namen als Gerard Reve, professor Pen en W. F. Hermans. De apotheose van dat alles was een expositie in het Stedelijk Museum in Amsterdam, die uitgroeide tot een massaal protest tegen het toenmalige kunstbeleid. Veel werd in die tijd als kunst aangeprezen dat deze benaming niet verdiende. Het was, zoals een van de deelnemers destijds in een bewaard gebleven filmfragment vaststelde: Veeg als kunstuiting een hoop stront op een krant en de mensen zijn ook nog zo gek er grof geld voor te betalen.

Jord den Hollander, Barbara en Thomas Kist hebben over dit stukje recente historie een interessante documentaire gemaakt die de NPS vanavond onder het motto 'Groeten uit Finsterwolde' uitzendt. Wim Beeren, oud-directeur van het Stedelijk Museum in Amsterdam, constateert daarin dat die kunstenaars toch wel iets hadden. “Ze waren niet van de straat.” Hun latere ontwikkeling heeft die woorden in veel gevallen bewaarheid.

In Finsterwolde is nog maar weinig van de voormalige commune te vinden. In de tuin bij Albert Waalkens staat, aan het oog onttrokken door het struikgewas, een van de werkstukken van Karl Pelgrom, een offerpaaltje. Waalkens is er zeer aan gehecht, al denkt hij met gemengde gevoelens terug aan de maker. Toen Karl Pelgrom zich steeds meer politiek ging opstellen en dat ook in zijn werk met een kleine groep leerlingen van de kunstacademie Minerva uit Groningen propageerde, scheidden hun wegen.

Els Pelgrom ontwikkelde in toenemende mate weerstand tegen de gang van zaken met die commune, waar het draaide om de mannen. Zij wilde ook een stukje eigen leven leiden. Toen zij dat Karl liet weten en zei dat ze niet langer voor zijn secretaresse wilde spelen nam hij de benen. Karl Pelgrom brak met Finsterwolde en vestigde zich in Amsterdam, waar het snel bergafwaarts met hem ging. Zijn dagen sleet hij in het café. In 1994 ging hij aan dat leven ten onder. “Je zag hem bijna oplossen”, zegt een van zijn vroegere vrienden.

Els Pelgrom verzucht dat haar man zijn hele leven ontzettend in de knoei zat. “Heel tragisch, hij zocht altijd naar openingen om eruit te komen en dat terwijl wij een mooi huis hadden met een prachtige tuin en fantastische kinderen. Hij moest steeds iets anders, was altijd op zoek naar iets wat hij nooit heeft gevonden.”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden