In een verlaten station maken de toeschouwers elk hun eigen voorstelling.

Een fantastische locatie voor een voorstelling, vond theatermaker Dries Verhoeven het vernieuwde Spoorwegmuseum in Utrecht. ,,Maar'', vroeg Verhoeven zich direct af ,,waarom wordt het mij gevraagd? Ik maak voorstellingen voor een paar mensen. Soms zelfs één op één. Dit is een gigantisch complex, wat kan ik daarmee?''

Yvonne Franquinet, de directrice van het Utrechtse Festival aan de Werf, had Verhoeven gevraagd in het Spoorwegmuseum een voorstelling te maken. Het afgelopen vrijdag begonnen theaterfestival wordt dit jaar voor de twintigste keer gehouden, net voor de heropening van het Spoorwegmuseum op 5 juni. Het museum, opgericht in 1927, is zeer grondig verbouwd. Het oude gebouw, het Maliebaanstation uit 1874, was bij een vernieuwing van het museum eind jaren tachtig zó verbouwd, dat je nog nauwelijks zag dat het een station was. Het is nu in oude glorie hersteld.

Verhoeven (29) was sinds zijn zesde jaar niet meer in het museum geweest. Hij wandelde opnieuw over het terrein. Door de hal van het Maliebaanstation via het perron, via de loopbrug over de spoorbanen. Daarachter de enorme nieuwbouw in, langs de oude treinen die in de spoorwerkplaats van staal en glas staan. Hij liep over het buitenterrein, een spooremplacement met veel tegels, grint en een mini-spoorbaan voor een kindertreintje. En Verhoeven raakte geïmponeerd: ,,Dit vraagt om een voorstelling voor 500 man, een soort Dogtroep... Maar dat wil ik niet, dat past niet bij mij.''

Verhoeven wist zich even geen raad. Hij vroeg of het niet tóch een intieme voorstelling mocht worden: ,,Eén op één, de bezoeker die alleen over het terrein wordt geloodst, door die enorme ruimte. Staand op een stil station, met dertig, veertig treinen. De trein van de NS die langs komt. De eenzaamheid en verlatenheid van een bijna leeg station.''

De festivaldirectrice ging akkoord met het idee voor de voorstelling. In Berlijn, waar Verhoeven een paar maanden verbleef, bezocht hij veel verschillende stations om de sfeer te proeven. Om na te gaan wat het toch is dat zo'n station zo inspirerend maakt. ,,De honderden, duizenden mensen die voorbijkomen, haast hebben, op tijd willen komen. Het is een doorvoerhaven. Mensen blijven zo kort mogelijk'', constateerde Verhoeven. Het riep bij hem de vraag op hoe hij de mensen blij kon maken met het tegenovergestelde, met vertraging. Dat werd het uitgangspunt voor 'Sporenonderzoek', de eerste grote voorstelling van Verhoeven als auteur en regisseur.

Verhoeven is opgeleid als theatervormgever. In 1999 studeerde hij af aan de Academie beeldende kunsten in Maastricht. Vorig jaar won hij de Wim Barry Perspectiefprijs, een aanmoedigingsprijs voor theatermakers. De vorm die Verhoeven kiest is vaak inventief en indrukwekkend. Op het Holland Festival in 2002 toonde hij bij het muziekstuk 'Karkas' van Cornelis de Bondt - met veel 'gepiep en gebrom' -, de ontploffing van een concertvleugel, vertraagd en achterstevoren.

In hetzelfde jaar bracht Verhoeven met Roos Geffen de voorstelling 'Hartstocht', vorig jaar te zien op het Festival aan de Werf. In een open personenbusje kreeg de bezoeker een spiegel als dienblad op zijn schoot. Door daarin te kijken terwijl de bus een rondje reed, zag je de wereld op een andere manier, vanuit een andere hoek. Ervaringstheater.

Ook Sporenonderzoek is een voorstelling waarbij het niet zo zeer om een verhaal gaat maar eerder om een sfeer. ,,Ik wil een gevoel oproepen en dat kan een vraagteken zijn. Door mensen te laten dwalen, raak je een gevoel, je beroert mensen.'' De toeschouwer ziet tijdens de voorstelling geen drama, komedie of spektakel, maar wordt meegenomen op reis. Als je een kaartje koopt, krijg je een persoonlijke aanvangstijd, 's avonds tussen zeven en tien. Er is elke avond plaats voor 36 bezoekers. Er zijn 14 acteurs.

Als de toeschouwer bij het Maliebaanstation aankomt is hij niet langer bezoeker van het festival, maar een reiziger. Een mevrouw achter de balie laat je plaatsnemen op een oud wachtbankje onder de luifel. Er ligt wat poëzie en essayistiek om de tijd te doden en om in een andere sfeer te komen. Een psalmenboek, een boek over vrijheid en de zin van het leven... Of je ook de ruimte in je op wilt nemen, vraagt de caissière. Je wordt geroepen als je aan de beurt bent. In de hal staat een koffer voor je klaar en ligt een mobiele telefoon.

,,De toeschouwers worden gebeld. Ze lopen alleen met een mobiele telefoon door het gebouw. Pas na een tijdje zie je ook anderen met een mobiele telefoon lopen. Dat zijn de andere bezoekers, de figuranten in jouw voorstelling. Het is als in de lift, waar je pas echt naar elkaar gaat kijken als de lift stil staat'', zegt Verhoeven.

Als theatervormgever is Verhoeven gewend om zelf het decor van de voorstelling te ontwerpen. Een paar weken voor de première is het decor af en kan daarin gerepeteerd worden. Bij Sporenonderzoek liep de repetitie parallel met de afbouw van het museum. Het decor is door anderen ontworpen, al maakt de mise-en-scène van de toeschouwer een invalshoek mogelijk.

De treinen staan in de hal, maar hoe de bezoeker er doorheen loopt bepaalt zijn decor. Die beelden zijn voor Verhoeven belangrijk. ,,Ik denk vaak vanuit ruimtes. Met beelden kan je mensen beter raken, het is onvermijdelijker. Voor een stortvloed aan woorden sluit je je makkelijker af dan voor de ruimte waarin je je begeeft.''

Verhoeven is geen liefhebber van klassiek toneel. Een voorstelling die staat uitgeschreven, wordt gerepeteerd en dan steeds weer wordt herhaald vindt hij niet spannend. ,,Ik werk niet met een script, maar puur vanuit het resultaat dat ik voor ogen heb. Een tekst, lamp of langspeelplaat is voor mij gelijkwaardig. Het enige wat vaststond was de locatie. De acteurs maken steeds samen met de bezoeker de voorstelling. Er kan iets misgaan. De toeschouwer kan verdwalen. Terwijl de toeschouwer geen vaste tekst heeft, vragen wij veel aan hem. Hij kan in de telefoon dingen zeggen die wij niet hadden voorzien. Misschien zegt hij niets of neemt de telefoon niet op. Wellicht gaan de toeschouwers elkaar opzoeken. Maar als je weet dat acteurs speciaal voor jou een voorstelling maken wil je toch contact houden.''

Een plek die berekend is op een ontvangst van 3000 man per dag, maar dan vrijwel leeg. Verhoeven vindt het fascinerend. ,,Net als een attractiepark 's nachts. Door de drukte overdag is het ongekend stil als het leeg is.'' Ook het geluid is anders dan overdag: geen bombardement aan treingeluiden. ,,Je zal veel 'stil geluid' horen'', zegt Verhoeven cryptisch. ,,Ik laat juist veel weg van wat je verwacht op zo'n plek. Net als met het licht. Ergens ver weg zie je dan een lampje. Verder niets. Op weg naar je eigen bestemming.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden