'In een paar dagen was ik terug in mijn geloof'

Na omzwervingen in oosterse en esoterische stromingen keerde Jos Punt terug naar de rooms-katholieke wortels van zijn jeugd. Hij werd bisschop van Haarlem.

In het bisschoppelijk paleis aan de Nieuwe Gracht kijken we naar een portret van de dertiende bisschop van Haarlem, dat RTV Noord-Holland een paar jaar geleden maakte. De filmbeelden van de huizen in Alkmaar en Bergen waar het gezin Punt vroeger woonde, maken bij jongste telg Jos (63) de herinneringen los.

„Ik had een vaste dagindeling. ’s Morgens eerst naar het zwembad, dan naar de kerk en daarna naar school. ’s Avonds baden we de rozenkrans, geknield voor de stoel, het hele gezin – vader, moeder en de vier kinderen bij elkaar.” Vooral moeder was ’stevig religieus’ en een vurig vereerster van Maria. Op het huis in Bergen liet ze een afbeelding aanbrengen van ’Maria, spiegel van gerechtigheid’. Vader, die ook een tijdje bestuurslid van voetbalclub Alkmaarse Boys – het huidige AZ – is geweest, had een groothandel in sigaren en sigaretten. „Ik heb mijn vader, die helaas vrij jong is gestorven, nooit zonder een sigaar gezien. Zelfs op zijn trouwfoto’s zie je steeds een stompje sigaar tussen zijn vingers.”

Tegenwoordig heeft hij er geen tijd meer voor, maar in zijn jeugd schilderde Punt graag, vooral zeegezichten en stillevens. „Mijn moeder heeft er zelfs een paar verkocht. Ze had als hobby een winkeltje in sigaretten en souvenirs, en daar zette ze ook mijn schilderijen neer.”

Hij genoot enorm van de natuur waarin hij opgroeide. „We woonden in Bergen aan de rand van het bos. Het was de gewoonte in ons gezin om heel laat naar bed te gaan; voor tweeën ging het licht niet uit. Ik ging elke nacht wandelen, om een uur of twaalf, een. Door het bos kon je zo naar zee lopen. Dat had iets mystieks, maar nog zonder duidelijke contouren in die tijd.”

Met leren had de jonge Punt minder op. „Ik zat in Alkmaar op het Petrus Canisius College. Na drie jaar wilde ik eraf, andere dingen gaan doen. Zeilen is mijn grote hobby. Ik wilde naar zee, verder wist ik het niet zo. Aan het eind van de middelbare school vroeg mijn moeder: wil je geen priester worden? Geen haar op mijn hoofd die daaraan dacht. Priester worden was werkelijk het allerlaatste ter wereld wat ik wilde.”

We zijn intussen op weg naar het bedevaartsoord Onze Lieve Vrouw Ter Nood in Heiloo, waar we de genadekapel gaan bezoeken en het klooster. Dat wordt onder leiding van het bisdom verbouwd tot Mariaal spiritueel centrum voor missionaire activiteiten, onder andere voor kinder-, jongeren- en bejaardenwerk.

De bisschop rijdt zelf – een chauffeur zou te luxe zijn – en vertelt verder, over zijn jaren in Amsterdam, waar hij economie en sociologie ging studeren, maar vooral zich ging verdiepen in oosterse religies en alle mogelijke andere spirituele stromingen. „Zes, zeven jaar heb ik rondgelopen bij de boekenstalletjes onder de Oudemanhuispoort. Ik las de I Tjing, het Tibetaanse Dodenboek. Ik ben lid geweest van de Rozenkruisers en van het Swedenborg Genootschap en heb aan transcendente meditatie gedaan. Het waren de roerige jaren zestig, met de hang naar maatschappelijke en geestelijke vernieuwing, het zoeken naar een betere wereld. De Beatles gingen naar India, naar de Maharishi Mahesh Yogi, en uit mijn leven ebde de kerkgang weg.

Ik zocht in alles, en vond er ook waardevolle elementen, zoals de nadruk op stilte en het meditatieve van de oosterse religies, het tot rust brengen van het denken. Maar innerlijk hield ik toch altijd reserve. Ik vond in al die stromingen niet de volheid, de volledigheid, niet de echte antwoorden op de vraag naar diepere zin van het leven. Toen ik tegen het einde van mijn studietijd weer over het christendom ging lezen, ontdekte ik opnieuw de essentie van het christelijk geloof. Daarna ging het razendsnel. In een paar dagen was ik terug in het geloof van mijn jeugd.”

Het belangrijkste verschil tussen oosters, esoterisch en christelijk geloof is volgens Punt het verschil in opvatting over verlossing. Oosterse religies gaan ervan uit dat de mens door bewustzijnsverruiming tot verlichting kan komen en zo zichzelf kan verlossen. Het christendom gelooft dat niet. „De christelijke verlossingsleer gaat ervan uit dat er een gebrokenheid is in de mens, die hij niet zelf kan opheffen. Daar is de hand van God voor nodig. Hij kan ons vergeving schenken voor onze fouten, ons verlossen en de mogelijkheid geven om steeds opnieuw te beginnen. Vergeving en verlossing krijg je van God: dat is de essentie. Toen ik me dat realiseerde, was de weg naar Christus weer helemaal open.”

In 1973 besloot Punt weer naar de kerk te gaan. „Nou niet meteen pontificaal op zondag; voor de eerste keer koos ik een maandagavond uit. Ik wilde graag, maar het had ook iets vernederends voor mij, na al die jaren de kerk links te hebben laten liggen. Schoorvoetend zei ik: ’Ma, ik denk dat ik vanavond maar weer eens naar de kerk ga.’ ’Dat is goed jongen, dan eten we wat later’, zei zij wijs. Destijds woonde ik weer een tijdlang thuis. ’s Avonds baden we – vader, moeder en een broer die ook thuis woonde – op haar initiatief weer de rozenkrans.”

We zijn aangekomen in Heiloo, waar Willibrord heeft gemissioneerd en waarheen sinds de vijftiende eeuw gelovige christenen op bedevaart gaan om er door het heilige bos (Heilig Loo) de kruisweg te lopen, een kruis te slaan met het heilige water uit de bron en in de genadekapel Onze Lieve Vrouw ter Nood te vereren. „Vroeger gingen wij hier ook wel heen”, vertelt bisschop Punt. Ik zat dan bij mijn moeder achterop de fiets. Hier in deze kapel heeft zij haar vier kinderen gewijd aan Maria, ons onder haar bijzondere bescherming gesteld. Dat is ook de tekst van mijn bisschoppelijke wapenspreuk: ’Sub tuum presidentium’ – ’Onder Uw Bescherming’. Die regel gaat verder met ’nemen wij onze toevlucht’, en komt uit een vierde-eeuwse Mariahymne uit Egypte.”

Wandelend door het naar herfst geurende bos, legt bisschop Punt uit waarom Maria zo belangrijk voor hem is. „Jezus sprak aan het kruis de woorden: ’Vrouw, zie daar uw zoon. Zoon, zie daar uw moeder’. Dat was geen willekeurige uitspraak, alleen bedoeld voor Johannes. Nee, hiermee sprak Christus zijn laatste wens uit – woorden met de kracht van een testament – dat iedereen Maria tot moeder neemt. Voor mij is Maria de concrete, spirituele en universele moeder die iedere mens helpt om Christus opnieuw in zich geboren te laten worden. In het heilsplan van God speelt Maria een belangrijke rol. God is mens geworden, Christus is Gods zoon. Dan moet ik wel geloven dat God een heel bijzondere relatie met dit meisje heeft gehad. Een unieke relatie. Ze was niet zomaar een ’draagmoeder’, die daarna weer mocht gaan. Wij vereren haar als de hoogste mens, als het zuiverste schepsel dat ooit heeft geleefd.

Anders dan de protestanten, voor wie verlossing louter genade is, waaraan zij zelf part nog deel kunnen hebben, geloven katholieken dat God weliswaar de mens verlost, maar niet zónder de mens. De mens werkt mee aan zijn eigen verlossing, en Maria speelt daarin een unieke rol. Als enige mens kan zij in volle vrijheid, zonder de gebrokenheid waarin wij leven, ’ja’ zeggen tegen God. Zij zegt voluit ’ja’, namens de gehele mensheid. En God antwoordt met het grandioze mysterie van de menswording en verlossing. Op Maria’s ja-woord aan God is onze verlossing gebaseerd.”

Toen dat perspectief van verlossing in zijn volheid tot Punt doordrong, kwam ook heel snel zijn priesterroeping. „Het was het allerlaatste ter wereld wat ik had willen worden, maar nu voelde ik dat dit de weg was die ik moest gaan. Oprecht waarheid willen vinden, betekent dat je vroeg of laat bij God uitkomt. Het leven kan geluk brengen, maar het volmaakte is voor later. Wij zijn geschapen voor iets groters, we zijn op weg naar onze geestelijke bestemming. En dat is van belang voor onze hele cultuur, want we zijn te ver afgeraakt van Gods gerechtigheid, vastgelopen in pulp en zonde. Het is tijd voor verandering – economisch en sociaal, maar ook moreel en geestelijk.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden