In een gedachte zul je nooit natrium aantreffen

Het nieuwe boek van Dick Swaab, 'Ons creatieve brein', heeft al wat korzelige aandacht opgeleverd in deze krant. Maar Swaab heeft zich nog nooit iets aangetrokken van critici die hem iets proberen duidelijk te maken over de aard van zijn beweringen. Swaab is een briljante neuro-anatoom, die er uitstekend in slaagt om de lezer mee te nemen op een reisavontuur door de hersenen. Het aardige van zijn manier van schrijven is dat hij tijdens de les niet te beroerd is om ook eens even uit het raam te kijken om te zien wat er op straat gebeurt. Het boek zit vol intermezzo's, amusante terzijdes, puntige en grappige citaten waarin hij aandacht heeft voor o.a. schilderkunst, muziek, geschiedenis, godsdienst, psychiatrie, criminologie en een enkele schrijver. Zijn boek beschrijft twee werelden: de geestelijke en de anatomische en hij meldt wat gebeurtenissen in de ene wereld (bv. mishandeling) teweegbrengen in de andere wereld (grotere amygdala). Swaab loopt rond in het brein als een tuinier die precies weet waar alle plantjes staan, maar voor de lezer is het niet altijd makkelijk om hem bij te houden bij de opsomming van al die anatomische structuren waar de verschillende geestelijke toestanden mee samenhangen.

Zolang hij zich houdt aan deze tweedeling (anatomie - geestestoestand) gaat alles goed, maar Swaab probeert ook een brug te slaan tussen anatomie en geestelijk leven en dan begint het gemieter. U begrijpt dat er in onze hersenen niets anders gebeurt dan dat neuronen in ingewikkelde netwerken via allerlei fijne vezeltjes elektrische pulsjes aan elkaar doorgeven of juist tegenhouden. Dit gebeurt aan de hand van prikkels uit de wereld buiten de schedel: zien, horen, tasten, voelen, proeven, ruiken, dat zijn allemaal ervaringen waarvan het onbegrijpelijk is dat ze samenhangen met al die pulsjes. Want die ervaringen zijn sterk verschillend, terwijl die pulsjes allemaal hetzelfde spul zijn. Hoe kan zoiets? Swaab heeft er geen oog voor.

Nee, zodra hij in de buurt van het geest/lichaam-probleem komt, gaat hij altijd weer de fout in. Zo zegt hij al meteen in het begin: terwijl beta-wetenschappers het proces van denken chemisch en fysisch onderzoeken, onderzoeken kunstenaars de geest, hun gedachten, gevoelens via hun kunst.

In Swaabs wereldbeeld is dit een niet-bestaand onderscheid omdat hij beweert dat alle geestesactiviteit eigenlijk neuronale activiteit is, hetgeen betekent dat die kunstenaars, als ze beter zouden opletten, al dat gedoe met de geest achter zich zouden laten om zich op de kern van de zaak te richten door neurowetenschappers te worden.

Maar ook van de andere kant bekeken is de bewering vreemd. Stel u bent bezig aan uw buurman uit te leggen dat het gedrag van Nederlandse soldaten tijdens de politionele acties in de categorie oorlogsmisdaden past. Wat moet u zeggen als de buurman reageert met de mededeling: 'Ik zou jouw proces van denken graag aan een scheikundige willen voorleggen'. Dat kan alleen maar scheikunde opleveren. Terwijl u een antwoord zoekt in de richting van: 'Oorlogsmisdaden? Nederlandse soldaten? Ga je mond spoelen jongen!'

Er loopt een barst door al Swaabs beweringen als hij in de buurt van het geest/lichaam-probleem komt. Hij plamuurt deze barst al jaren weg onder de slordigheid waarmee hij 'brein' als anatomische substantie en 'brein' als geestelijk domein door elkaar gebruikt. Is dat nou zo erg? Nou, d'r vallen geen dooien natuurlijk, maar ik ben nou eenmaal filosofisch geschoold. Ja, en wat wou je daar dan mee zeggen? Dat ik kregelig word van denkfouten. Het idee dat je een gedachte met scheikunde zou kunnen ontleden is een mooi voorbeeld. Je kunt een gedachte wel ontleden en dan aantonen dat er veel Freud in zit, naast een vleugje Jung. Maar je kunt in een gedachte nooit natrium aantreffen of methaan. Je kunt daarentegen wel nadenken over natrium en methaan, maar daar hoeven deze twee stoffen geen enkele rol bij te spelen.

Zo heeft Swaab het ook over 'vezels die specifieke zintuiglijke informatie binnenbrengen'. Die vezels bestaan niet. Het oog en het oor sturen allebei precies hetzelfde spul naar binnen (pulsjes) en in het ene geval leidt dat tot zien en in het andere geval tot horen. En ik kan er niet tegen dat iemand zomaar voorbijslentert aan zo'n fascinerend probleem.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden