In een Daf en een Trabi op weg naar één kerk

Nog voor 2000, op 1 december 1999 om precies te zijn, wordt in het geheel vertimmerde voormalige militair hospitaal in de Utrechtse wijk Oog in Al het Landelijk dienstencentrum geopend als gezamenlijke hoofdkantoor van de drie Samen-op-Weg-kerken. Niemand zal er meer omheen kunnen: de drie protestantse kerken zijn werkelijk van plan om één te worden. Het gekrakeel over de inhoud van de samenwerking klinkt meestal zo luid, dat het zicht op wat er intussen werkelijk gebeurt, ontbreekt. Maar hoe staat het eigenlijk met de samenwerking? Hoe zit het met de dominee, de pastorie, de koster, de centen? Agnes Amelink en Hester Haarsma verrichtten een inventarisatie, onder veel voorbehoud. Ze ondervonden daarbij de medewerking van P. Eenshuistra (NHK, SoW), Th. Leene (GKN, Landelijk verband van commissies van beheer) en N. H. Kuipéri (Bond van Nederlandse predikanten).

Thom Postma, actuaris van de particuliere synode van de gereformeerde kerken, glimlacht. Het duurt inderdaad veel te lang voordat hervormden beslissingen nemen: ,,Zij kunnen niet zoals wij plaatselijk besluiten. Als een gereformeerde kerk besluit een predikant te beroepen, kan niemand haar tegenhouden.'' Als bij de hervormden een predikant weggaat, moet de provinciale kerkvoogdijcommissie eerst controleren of er voldoende geld is.

Hoewel de dogmatische verschillen - oorzaak van de Afscheiding in 1834 en de Doleantie in 1886 - zijn bijgelegd, laten de 'bloedgroepen' zich nog steeds gelden. Het zwaartepunt van het SoW-proces is dan ook niet de theologische samensmelting, maar meer de culturele. Van der Kamp: ,,Gereformeerden worden wel vergeleken met een ouderwetse Daf-met-automaat. Als je gas geeft, zit hij zo in de vierde versnelling. De hervormde kerk heeft meer van een Trabant. Wel wat krakkemikkig, maar hij loopt altijd en iedereen kan erin.''

De kerkprovincie Overijssel/Flevoland, die Van der Kamp en Postma dienen, telt ruim 244 00 hervormden, bijna tachtigduizend gereformeerden en tweeduizend luthersen, verdeeld over 174 hervormde wijkgemeenten, vijf lutherse gemeenten en ongeveer 75 gereformeerde kerken. Hortend en stotend proberen ze samen één lichaam van Christus te vormen.

,,Je kunt naar elkaars preken luisteren. Samen aan het Avondmaal lukt ook nog wel, maar bij de dooppraktijk wordt het al gecompliceerder'', zegt Th. Postma. Zo moet een van gereformeerde ouders belijdenis hebben gedaan, wat aan de hervormde zijde niet wordt verwacht. ,,In de ene gemeente bestaat schroom wat de deelname aan het Avondmaal betreft, in de andere kerk doen zelfs kinderen mee. Het is te begrijpen dat SoW dan niet altijd als een verrijking wordt beleefd'', zegt Van der Kamp. Daarbij komen nog de perikelen rond de liturgie, waarbij zelfs de paaskaars een bron van onenigheid kan vormen.

Voor kleine verschillen moet een tussenweg worden gevonden. Postma: ,,Op een gegeven moment wordt er gestemd. De minderheid moet zich dan conformeren. Willen ze dat niet, dan is dat jammer. Het proces hou je er niet mee tegen.''

Voor de zeer orthodoxe hervormden (bonders, gekrookt riet en confessionelen) van onder meer de classis Almelo, Kampen en Zwolle zijn de dogmatische verschillen zo relevant dat ze het hele SoW-proces schuwen. Ze hebben echter wel incidenteel contact met de gereformeerden, weet Van der Kamp. ,,De classis Almelo heeft één keer per jaar een ambtsdragersvergadering met een gezamenlijke bezinning. Dit jaar ging het over de prediking van de verzoening.''

Deze groep hoort bij het kwart van de hervormde wijkgemeenten in Overijssel/Flevoland, die principieel weigeren samen te werken. De tegenstribbelaars overhalen om toch in de protestantse smeltkroes plaats te nemen, vindt Postma zinloos. ,,Bij behoudende hervormde gemeenten is het SoW-proces een onoverkomelijk probleem omdat ze bijvoorbeeld geen vrouwen in het ambt willen.'' Maar ook praktische belemmeringen spelen mee. Want hoe moet een kerk die eerst duizend mensen huisvestte, na de federatie plotseling drieduizend mensen onderdak bieden?

Verder willen gemeenten nog wel eens over de theologische en praktische belemmeringen heenstappen, als de financiële tekorten daarom vragen. Zo belanden de hervormden en gereformeerden zonder ideologische motieven soms uiteindelijk toch in dezelfde kerkbank. In de Noordoostpolder besluiten steeds meer kerken in de kleine dorpen om gezamenlijk één predikant aan te stellen.

Inmiddels is 20 procent van de hervormde gemeenten en gereformeerde kerken in Overijssel/Flevoland gefedereerd. Flevoland is nagenoeg puur SoW. Oostelijk en zuidelijk Flevoland kennen geen enkele hervormde of gereformeerde kerk, want uit ideologische motieven federeerden ze al in 1970. Van der Kamp: ,,Met het aanstellen van predikanten gaan ze vrij laconiek om. In Biddinghuizen hadden ze eigenlijk een hervormde predikant nodig. Ze kozen toevallig voor een gereformeerde, omdat hij goed was.'' In plaatsen als Dronten bepaalt niet de kerkelijke gezindte welke dominee de preekstoel beklimt, maar het preekrooster.

Behalve Flevoland openen ook in Overijssel steeds meer kerken hun ogen voor hun anders gekleurde, protestantse buren. Kerken beginnen voorzichtig samen te werken, met een federatie als einddoel. Nieuwbouwwijken kiezen steeds vaker uit ideologische en praktische motieven voor een oecumenische start, zoals Zwolle-Zuid en Stadshagen. Een handvol gemeenten in beide kerkprovincies zijn voor hun gevoel al gefedereerd, al is dat nooit formeel op schrift gesteld.

Momenteel heeft 45 procent van de hervormden een vorm van samenwerking. Dat kan ogenschijnlijk om kleinigheden gaan. Zo werd het orgel van de gesloten gereformeerde kerk in Almelo overgebracht naar de hervormde gemeente. ,,In Denekamp doen gereformeerden mee in de hervormde kerk'', vertelt Van der Kamp. ,,Gereformeerden zitten daar zelfs in de kerkenraad.'' En in Nieuwleusen verzorgen vier gezindten bij toerbeurt een kerkdienst in het bejaardentehuis.

Ondanks de harmonieuze samenwerking, blijft een federatie nog buiten zicht. De degens zullen nog worden gekruist als het geld ter sprake komt, verwacht Postma. ,,Het financiële gedeelte zal zo lang mogelijk gescheiden blijven'', veronderstelt hij. ,,Gereformeerde kerken hebben weinig bezit en sommige hervormde gemeenten hebben een waslijst aan eigendommen.''

Pas daarna kunnen de hervormden, de gereformeerden en luthersen uiteindelijk de handen definitief ineenslaan. Postma: ,,Daarbij komt dat niemand zijn eigen kerk kwijt wil. Ouders zijn erin getrouwd, kinderen gedoopt en ze hebben financieel aan de kerk bijgedragen.'' Mensen klampen zich vast aan het aantal parkeerplaatsen, aan de monumentale klokken of de kastanjeboom waaronder zo leuk catechisatie kan worden gegeven .

Van der Kamp vergelijkt SoW met een rouwproces: ,,Het vertrouwde verlies je. De pikorde in de kerkenraad zal veranderen. De gemeenteleden vragen zich af waarom ze energie in het proces moet steken als het allemaal behoorlijk draait.''

In Overijssel/Flevoland zijn zowel door de secularisatie als door het SoW-proces zes gebouwen verkocht en over vier wordt nog gepraat. Luttelgeest heeft het gebouwenprobleem opgelost door beide kerken in de verkoop te doen. Welk gebouw verkocht zou worden, werd overgelaten aan de willekeur van de koper. Een dergelijke aanpak is echter een uitzondering.

Ondanks alle goedbedoelde pogingen tot samenwerking, gelooft Postma niet dat gereformeerd en hervormd van de kerkelijke kaart zullen verdwijnen. ,,Als de bonders weigeren mee te doen, blijven gereformeerde kerken ook bestaan.''

Als een ware hervormde merkt Van der Kamp op dat mensen SoW niet moeten beschouwen als een eenmalig besluit met als eindpunt de fusie. Terwijl gereformeerden eerder van doel naar doel werken, ziet hij het als een proces.

,,Er wordt denigrerend over gedaan dat SoW al dertig jaar bezig is. Alsof dat minderwaardig is. Ik vind het juist goed dat het een proces is. Lao Tsé zei dat er geen weg naar het geluk is, maar de weg is het geluk. Wat is het nou voor idee dat we dit in een maand of een jaar moeten afronden?''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden