In een boomstam door de binnenlanden

In onze editie van vorige week zetten wij de trip die het ARP-kamerlid Maarten Schakel in augustus 1973 maakte naar de toenmalige Portugese koloniën Angola en Mozambique, aan de top van de lijst van omstreden politieke reizen. In die dagen ging het hard tegen hard in debatten over het zwaar gepolitiseerde onderwerp 'Afrika', het brandpunt van het onverwerkte koloniale verleden van Europa. Tijdens de uitzending van de halve finale om de Europacup, tussen Benfica en Ajax, belde de voorzitter van het Angola-comité, Sietse Bosgra, in blinde woede de studio op. Hij had ontdekt dat de Portugese autoriteiten ten behoeve van de Nederlandse kijkers een dundoek op de tribune hadden opgehangen, met de tekst: 'Koopt en drinkt Angola-koffie'. De NOS had volgens Bosgra twee keuzes. Of zij liet de reclame stante pede verwijderen, óf zij staakte per direct de uitzending.

In de ARP-fractie van die tijd belichaamden Maarten Schakel en Jan Nico Scholten de verdeeldheid die Afrika onder de protestantse politici opriep, en niet alleen Afrika trouwens. De ARP was in die jaren een zwaar verdeeld huis. Een groep die zich 'evangelisch radicalen' noemde en in het Woord van God een gebod zag om ter wille van alle verdrukten progressieve politiek te voeren, stond tegenover politici van het behoudende slag, die de overtuiging bleven toegedaan dat de mens tot het kwade neigt. Zij geloofden daarom in geleidelijkheid, wat hun in het conservatieve kamp bracht. Scholten behoorde tot de eerste groepering, Schakel tot de tweede. In geen ander onderwerp dan Zuid-Afrika, waar het koloniale verleden nog altijd zichtbaar was in de Boeren-erfenis van de apartheidspolitiek, bleek hoe scherp de tegenstellingen in de ARP waren.

Met zijn geloof in geleidelijkheid keerde Schakel zich tegen gewapende revolutionaire strijd op het continent, of die nu woedde in de Portugese koloniën of in Zuid-Afrika. Omdat de informatie over Zuid-Afrika volgens hem niet overliep van objectiviteit noch van begrip voor de feitelijke situatie in dat land, werd hij direct bij de oprichting in 1963 lid van de Nederland-Zuid-Afrikaanse Werkgemeenschap, een soort vriendschapsvereniging. Naast de religieuze verwantschap die hij zonder twijfel met de Nederduits gereformeerden voelde, herkende Schakel in de blanke Zuid-Afrikanen veel van zichzelf terug. Hij bezocht Pretoria nooit zonder even langs het Kerkplein te lopen. Daar stond een standbeeld van 'oom Paul' Kruger, met op de sokkel de tekst: Ook op staatkundig gebied belijd ik de eeuwige beginselen van Gods Woord. 'Ik was helemaal thuis!' meldt Schakel genoeglijk in zijn memoires.

Scholten daarentegen koesterde zo'n aversie tegen het blanke minderheidsregime dat hij, later in de jaren zeventig, in de Tweede Kamer het initiatief nam tot een eenzijdige olieboycot van Zuid-Afrika, een actie die het kabinet-Van Agt op het randje van een crisis bracht.

Scholten was een van de grootste critici van de reis die fractiegenoot Schakel naar Angola en Mozambique maakte. ,,Hij liet zich in een militaire jeep rondrijden en zei bij terugkomst geen vrijheidsstrijder te hebben gezien!'' noteerde Scholten verontwaardigd.

In het boekje 'Vrijheid. Het verhaal van een weerbarstige protestant', waarin Scholten op zijn politieke loopbaan terugkijkt, vertelt hij het verhaal van zijn eigen Afrikaanse reis, naar de Portugese kolonie Guinee-Bissau, om de guerrilla's een hart onder de riem te steken. In het gezelschap van PvdA'er Relus ter Beek en twee vrouwelijke koks verplaatste hij zich in een uitgeholde boomstam door de binnenlanden, voortdurend attent voor het geluid van Portugese gevechtsvliegtuigen. Over de omgang met de kokkinnen meldt hij: ,,Met hen waren we de beste maatjes, zij het dat hun belangstelling wat Relus en mij betrof, omgekeerd was aan ónze sympathieën.''

Scholten beschrijft zijn tocht in de boomstam als een spannend avontuur, waarin hij onder grote indruk kwam van 'het vuur van het verzet' van de guerrilla's. Hij beleefde benauwde momenten tijdens een bombardement door Portugese vliegtuigen. ,,Denkend dat m'n laatste uur geslagen had stortte ik mij in een gebed. Relus zag dat en zei alleen maar: Denk ook even aan mij.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden