In Dordt laat Calvijn zich niet vangen

Een tijdgenoot van Calvijn maakte deze voorstelling van de St. Pierre, waar Calvijn meer dan 25 jaar preekte. (TENTOONSTELLINGSBOEK 'CALVIJN EN DE NEDERLANDEN') Beeld
Een tijdgenoot van Calvijn maakte deze voorstelling van de St. Pierre, waar Calvijn meer dan 25 jaar preekte. (TENTOONSTELLINGSBOEK 'CALVIJN EN DE NEDERLANDEN')

De tentoonstelling ’Calvijn & Wij’, onderdeel van het herdenkingsfeest in Dordrecht, is een teleurstelling. Verwijzend naar de titel begrijp je na een rondgang van dat ’wij’ nog minder dan van Calvijn zelf.

Kom te Dordrecht en je stuit overal op een opmerkelijke poster die, onder de vermelding dat er een aantal tentoonstellingen is te zien gewijd aan Calvijn, een vermanende hand toont. De vingers van de hand, die in marmer blijkt te zijn uitgevoerd, omvatten de opgeheven wijsvinger – daarmee zetten ze de toon voor wat waarschijnlijk een belerend onderhoud gaat worden. Maar is het gebruik van de hand met opgeheven wijsvinger wel zo’n beeldmerk om alle aan Calvijn gewijde presentaties te overkoepelen?

De hand lijkt immers precies op het fragment van een reusachtig beeld dat uiteengevallen op de binnenplaats van het Palazzo dei Conservatori, een van de Capitolijnse musea in Rome, ligt. Pal naast de hand staan nog een voet en een kop. Het zijn de fysieke delen van een beeld van keizer Constantijn de Grote dat ooit in de apsis van de Basilica Maxentius in Rome moet hebben gestaan. Die enorme kerk, waarvan nog maar een – weliswaar indrukwekkende – zijmuur overeind staat, werd in de vierde eeuw na Christus op last van keizer Maxentius gebouwd. Toen die werd verslagen door Constantijn de Grote schrok deze er niet voor terug een aan hemzelf gewijd standbeeld met een hoogte van zo’n 15 meter te laten optrekken. Dat beeld staat nu dus in stukken op de binnenplaats van het museum.

Wat Calvijn met Constantijn de Grote heeft te maken, wordt op de tentoonstelling in de Grote Kerk niet helemaal duidelijk. Of het moet zijn dat Constantijn zich (waarschijnlijk pas rond zijn veertigste levensjaar) tot het christendom heeft bekeerd en zo de weg insloeg die Calvijn vijf eeuwen geleden ook heeft bewandeld.

Of zou het gaan om het vermanende karakter dat uit de hand zou spreken? Van Constantijn, die zich sterk heeft gemaakt voor het eerste oecumenische Concilie van Nicea, zijn geen vermanende richtlijnen bekend. En van Calvijn? Jean Cauvin, zoals hij bij zijn geboorte in 1509 in het Noord-Franse Noyon zou heten, heeft inderdaad wel vermanende, beter gezegd belerende uitspraken gedaan en dito teksten geschreven, maar het is een misvatting de complexe figuur die achter deze hand schuilgaat met alleen maar het begrip ’vermaning’ af te doen.

Dat is de duidelijkste conclusie die je na het zien van de weinig omvangrijke presentatie in de Grote Kerk kunt trekken. De beperktheid van deze presentatie komt tot uitdrukking in een korte rij kabinetten of nissen, neergezet in sober en onbeschilderd hout, die steeds korte fragmenten uit onze omgang met Calvijn belichten. Gezien de vele moeite die gestopt is in de uitdaging om de enorme complexiteit van de figuur Calvijn in kaart te brengen, zou je denken dat dat uiteindelijk ook wel zou lukken. Maar verwijzend naar de titel ’Calvijn & Wij’ begrijp je na je rondgang door de kerk van dat ’wij’ nog minder dan van Calvijn zelf.

Dat komt vooral omdat de samenstellers op twee gedachten hinkten. Aan de ene kant konden ze aardig materiaal van het Musée International de la Réforme krijgen, anderzijds moest er natuurlijk ook een specifiek Nederlands tintje aan zitten. Tenslotte is Nederland een van de meest prominente landen waar Calvijns gedachtengoed wortel heeft geschoten.

In een reeks van korte video-interviewtjes komen voor- en tegenstanders van Calvijn aan het woord. En zoals het altijd gaat, de tegenstanders hebben veel ’van horen zeggen’ en spuien dan ook het ene na het andere vooroordeel. In hun oog is Calvijn onveranderlijk synoniem voor calvinisme en daarmee sterk verwant aan de Nederlandse volksaard. Dat betekent dus rust, kalmte, gestrengheid, gebrek aan levensvrolijkheid, soberheid en zelfreflectie. Dat zijn conclusies die in Dordrecht zo luid klinken dat je er gaandeweg nog echt in gaat geloven. En zoals het vaker gebeurt: het redelijke argument verdrinkt al snel in de vloedgolf van anti-gevoelens. Nee, de ’wij’ in Dordrecht komt er zo niet erg duidelijk dan toch wel negatief van af.

Als we gaan fotograferen is het niet veel beter met onze vooroordelen. In Het Hof waar een mede door Trouw uitgeschreven foto-expositie hangt, kunnen ze erover meepraten. Calvinisme is een echtpaar met stijf harde hoedjes op in een diagonale lijn naar de kerk. Calvinisme is een kinderhemdje over de radiator van de cv (die weinig gereformeerden hebben gekend in hun jeugd doordat die erg duur was), calvinisme is een bijbel op de kerkbank met een pepermuntje ernaast. Tsja, dat zijn geen vooroordelen meer, maar platgeslagen clichés die veel over de maker en niets over Calvijn en zijn leer zeggen.

En hoe is met Calvijn zelf gesteld? Komt die in de Grote Kerk tot leven, behalve in van die wonderlijk geanimeerde filmpjes waarin hij als een houten Klaas wel heel stokkerig zijn te korte armpjes en handjes opheft? Misschien is de moderne kijker verwend, maar wat hij hier in beeld krijgt voorgeschoteld, is amateurisme dat anno 2009 echt niet meer kan.

Bovendien, je komt naar de Grote Kerk met veel vragen. Op een tentoonstelling als deze wil je graag weten hoe dat Bazel, hoe dat Genève en Straatsburg van zijn tijd er uitzag. Van de Grote Kerk uit de tijd van de Dordtse Synode (een calvinistische kerkvergadering) van 1618-’19 leer je aan de hand van een speciale presentatie in het schip van de kerk het een en ander, maar Calvijn zelf was toen al een halve eeuw dood. Trouwens, ook op vragen als hoe Calvijn zich verhield tot Luther, tot Zwingli en Erasmus, word je in de kerk niet veel wijzer. Waarom zijn Luthers ideeën in landen als Duitsland en heel Scandinavië wel aangeslagen, en vind je daar van Calvijn weinig terug, maar wel weer in de Nederlanden, in Schotland, Zuid-Korea, Canada, Zuid-Afrika en de Verenigde Staten?

Er ligt een lijvig boekwerk dat wel die antwoorden geeft, maar dat boek is nadrukkelijk geen catalogus of tentoonstellingsbegeleider en meer iets om mee naar huis te nemen. Het boek geeft in beeld precies datgene waar het op de tentoonstelling aan schort.

Liever wandelt de bezoeker als ie toch in Dordt is, even naar het iets verderop gelegen Dordrechts Museum aan de Haven (dat wil zeggen de Nieuwe Haven) waar Calvijn in enkele tientallen voorstellingen, de meeste in grafische vorm, aan de wand hangt.

Afbeeldingen met Calvijn zijn zowat een contradictio in terminus, de man zelf hield niet van gelijkende beeltenissen, bang dat de mens meer dan God vereerd zou worden. Om die reden zijn geschilderde portretten van tijdgenoten zeldzaam en moeten de etsen als plaatjes bij een tekst worden beschouwd. Ook dat past bij de figuur Calvijn en als zodanig zegt dit deel van de Calvijn-presentatie veel over hem. Zo wordt het herdenkingsfeest op de valreep nog gered.

Calvijn als voorzitter van een vergadering van predikanten. Afbeeldingen met Calvijn zijn zowat een contradictio in terminus, de man zelf hield niet van gelijkende beeltenissen, bang dat de mens meer dan God vereerd zou worden. ( TENTOONSTELLINGSBOEK 'CALVIJN EN DE NEDERLANDEN' VAN KARLA APPERLOO-BOERSMA EN HERMAN SELDERHUIS ) Beeld
Calvijn als voorzitter van een vergadering van predikanten. Afbeeldingen met Calvijn zijn zowat een contradictio in terminus, de man zelf hield niet van gelijkende beeltenissen, bang dat de mens meer dan God vereerd zou worden. ( TENTOONSTELLINGSBOEK 'CALVIJN EN DE NEDERLANDEN' VAN KARLA APPERLOO-BOERSMA EN HERMAN SELDERHUIS )
(Trouw) Beeld
(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden