'In deze bajes zit geen gajes'

* Wie de term heeft bedacht, is onbekend, schrijft dr. Loe de Jong in zijn standaardwerk over de Tweede Wereldoorlog. Maar al in 1940 deed in bezet Nederland de bijzondere naam voor de cellenbarakken van de Scheveningse gevangenis de ronde: het 'Oranjehotel'.

De gevangenis is in de negentiende eeuw gebouwd. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden vlakbij het oorspronkelijke gebouw vijfhonderd extra cellen neergezet, 'de barakken'. Die cellen waren bedoeld om het grote aantal smokkelaars dat in die tijd werd gesnapt, in op te sluiten. In de mei-dagen van 1940 hebben er Duitse krijgsgevangenen gezeten. En na afloop van de Tweede Wereldoorlog zaten er enkele jaren lang politieke delinquenten en Duitse oorlogsmisdadigers opgesloten. Pas in 1952 kregen de laatste dertig tot veertig 'hulpbewakers' hun ontslag.

Berucht is natuurlijk de periode tijdens de Tweede Wereldoorlog. Na de capitulatie sloot de bezetter al meteen politieke gevangenen op in de strafgevangenis. Het aantal gevangenen groeide zo snel, dat ook het cellencomplex werd gebruikt. Vooral politieke gevangenen en verzetsmensen kwamen in het Oranjehotel terecht. Onder hen was bijvoorbeeld Wim Speelman, destijds hoofd van de verspreiding van Trouw. Begin 1945 werd hij gefusilleerd.

Toen de Wehrmacht in juni 1942 vermoedde dat er spoedig een geallieerde landing op de Nederlandse kust zou plaatsvinden, werden de Deutsche Untersuchungs- und Strafgefüngnis en de Kreigswehrmachtsgefüngnis van Scheveningen naar Utrecht overgeplaatst. Maar het Oranjehotel had toen allang naam gemaakt.

In het 'Gedenkboek van het Oranjehotel' van E.P. Weber verhaalt een oud-gevangene hoe hij in de winter van 1940-1941 op een morgen heel vroeg uit zijn cel werd gehaald. ,,Snel! Snel! Vijf minuten later zijn we klaar. Een emmer heet water, een flesch azijn, een zeemleeren lap, een spons.'' Het blijkt dat zijn celgenoot een tekst van de gevangenismuur moet boenen die er die nacht is opgekalkt: 'In deze bajes, zit geen gajes, maar Hollands glorie, potverdorie'.

Het Oranjehotel werd gevreesd. Gevangenen in het Oranjehotel werden soms tijdens verhoren mishandeld. Joodse geïnterneerden moesten walgelijke pesterijen en vernederende mishandelingen ondergaan, soms tot de dood erop volgde. Gevangenen die ter dood waren veroordeeld, zaten in gang D. Zij werden op de Waalsdorpervlakte, in de Scheveningse duinen, geëxecuteerd.

Volgens gegevens van de historicus Loe de Jong hebben naar schatting 26000 mensen in het Oranjehotel gevangen gezeten, terwijl de Sicherheitspolizei in totaal zo'n 60000 gevangenen maakte. ,,De inrichting heeft haar naam 'Oranjehotel' wél verdiend'', concludeert De Jong.

Volgens zijn berekeningen werden vanaf eind mei 1940 tot juli 1942 steeds gemiddeld zo'n 270 gevangenen per maand ingeschreven. Na juli 1942 waren dat er 630 per maand, en in het jaar 1943 -toen mevrouw Limburg-Koelman gevangen zat- bijna 800. De cellen zaten overvol, vaak met vier à vijf personen. Begin juni 1944 werden alle gevangenen naar kamp Vught overgebracht. Maar al snel waren de cellenbarakken vol nieuwe gevangenen: in augustus 1944 alweer 946. Tot aan de bevrijding bleef het gebouw Polizeigefüngnis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden