In den beginne was er niets. Best moeilijk voor te stellen.

Kunstenaars vertellen in de serie De Schepping hoe hun werk tot stand komt. Vandaag Liesbeth Coltof en Rieks Swarte, die scheppingsverhalen aan kinderen vanaf vijf jaar vertellen.

Op de speelvloer staan Ron en Sjon. Twee typische verhuizers te midden van een heleboel houten kisten. Sjon grabbelt in een van die kisten en haalt er een klein grijs muisje uit. Heel voorzichtig, alsof het een kostbaar kleinood is, draagt hij het beestje naar een van de kisten en zet het daar neer. "Jij bent een klein knagertje, je moet graankorrels eten en blokjes kaas", zegt hij. "Ik noem jou Grijze-Piep-Sjon." "Dat heet een muis!" reageert zijn collega. "Ja", zegt Sjon, "maar ik noem hem Grijze-Piep-Sjon." Kort daarvoor waren de twee al in grote bewondering voor een zwart-witte opgezette vogel. "Ik noem jou Ekster", zei Ron. Het moge duidelijk zijn: zelfs de kleinste dieren zijn ontzagwekkend als ze net geschapen zijn en moeten met uiterste zorgvuldigheid worden behandeld. Langzaam komt zo een hele wereld tevoorschijn. Niet strikt volgens Genesis, maar geïnspireerd door scheppingsverhalen van over de hele wereld.

Regisseur Liesbeth Coltof maakt samen met vormgever Rieks Swarte een universum waarin grote en kleine objecten tot leven kunnen komen. "We willen het publiek de verbeelding teruggeven", zeggen ze.

Na afloop van de repetitie zitten we in een kleedkamer vol rommel. Een tijdelijk atelier waar kostuums en objecten nog even op het laatste moment kunnen worden gemaakt of aangepast. Swarte brengt thee, Coltof schuift aan na een sigaretje en een kort overleg met de dramaturg. Met haar lange zilvergrijze haar en energieke, expressieve voorkomen straalt ze iets meisjesachtigs en tegelijkertijd een grootmoederlijk gezag uit. Swarte heeft een al even jeugdig voorkomen in zijn grofgebreide wollen trui met fluor-accenten. In hun enthousiasme vullen ze elkaar voortdurend aan en illustreren elkaars uitspraken.

Coltof: "Al mijn hele leven verzamel ik scheppingsverhalen. Het is buitengewoon interessant hoe verschillende volkeren verklaren hoe de wereld en zijzelf zijn ontstaan. Het zijn dingen waar we allemaal over nadenken: hoe kom ik hier, hoe komt dat hier, hoe komt de wereld hier. Kinderen beginnen die vragen al rond de leeftijd van vier jaar te stellen. Rieks en ik hebben al eerder heel fijn samengewerkt en ik vond dat we voor dit onderwerp echt zijn verbeeldingskracht nodig hadden. Want als je al die verhalen uit verschillende culturen gewoon achter elkaar zet, is het niks. Je hebt een kader nodig om ze aan elkaar te knopen. En je moet dingen schijnbaar uit het niets kunnen laten ontstaan."

Dingen uit het niets laten ontstaan, dat is aan Rieks Swarte wel besteed. Verhuizer Ron komt met een kussen aanzetten, prikt er een paar bamboestokken in en hop: daar staat een hert op wankele poten. Of neem de olifant: een vormeloze hoop paardendekens wordt aan een kant opgetakeld en transformeert tot een dikhuidige olifant. Een platte weliswaar, met maar een oog, maar dat maakt niet uit. "Niemand die de achterkant te zien krijgt", lacht Swarte trots.

undefined

Begin maar alvast

Om te voorkomen dat de aaneenschakeling van verhalen te mysterieus en zweverig zou worden, zochten de makers naar een kader, iets concreets. Dat werd gevonden in de vorm van de twee verhuizers. Coltof: "Eenvoudige mannen, een oudere en een jongere, die gewoon kisten komen brengen en daarom opeens in een theater staan. Daar staan ze met die kisten, met tegenover hen allemaal kinderen.

"Vervolgens valt er een briefje uit de lucht met de tekst 'begin maar alvast'. Zij moeten dus beginnen met de schepping. Die verhuizers, die ook worstelen met dingetjes in hun leven, zoals een heel vervelende baas die hen afknijpt en vernedert, komen daardoor in steeds nieuwe scheppingsverhalen terecht. Dat gebeurt ook aan de hand van een meisje dat uit een van de kisten komt. Zij brengt ineens een heel andere wereld met zich mee en leidt die mannen door die schepping heen, met behulp van al die kisten vol troep."

Het meisje neemt in de voorstelling allerlei gedaantes aan, onder andere die van de Maya-godheid Ququmatz. Gekleed in een meterslang veelkleurig gewaad, gemaakt door kostuumontwerpster Carly Everaert, met slechts een imposante ronde borst en op haar hoofd een hoge hoed met blauwe veren, torent ze ontzagwekkend boven de mannen uit. "Geboren wordt de emoe", zegt ze met gedragen stem. De mannen reageren direct en halen een pop van een emoe uit een kist. Ze tonen hem even aan het publiek en zetten hem dan neer. Hetzelfde ritueel volgt met een miereneter, een beer, een vleermuis en een slang.

undefined

Kostbaar rekwisiet

De acteurs doen hun best om de dieren te tonen en met kleine bewegingen tot leven te laten komen. Toch is Coltof niet tevreden. "Ik vind die dierenmodeshow niet zo goed", roept ze vanaf de eerste rij. Acteur Roel Adam die verhuizer Ron speelt, is het met haar eens. Maar hoe breng je die poppen dan tot leven? Swarte stapt ook de vloer op en doet en passant de beweging van de giraf voor (die slechts bestaat uit een lange nek en kop omwikkeld met ducktape). "Behandel de dieren maar alsof ze een kostbaar rekwisiet zijn", stelt Coltof voor. De acteurs knikken dankbaar. Nu hoeven ze de poppen niet meer stuk voor stuk tot leven te brengen en ontstaat er toch een soort levendigheid.

Swarte is blij met de regievondsten van Coltof. "Liesbeth is echt hartstikke slim in betekenis geven aan alles, ook aan beeldende objecten. Dat is een zeldzame kwaliteit, dat mag weleens gezegd worden."

Coltof lacht: "Ik weet inhoudelijk altijd heel goed wat ik wil maken maar laat me in het repetitieproces graag beïnvloeden door de mensen met wie ik werk. Als ik met Rieks werk, moet ik me verhouden tot de ruimte en de dingen die hij maakt. Dat roept ideeën bij mij op die ik echt niet achter mijn bureau kan bedenken. Dat is ontzettend leuk, maar soms ook heel lang zoeken."

Swarte: "Bij onze eerste samenwerking, de voorstelling 'De Hongerende Weg', probeerde ik nog bij alle repetities aanwezig te zijn en mee te regisseren. Maar op een gegeven moment merk je dat dit niet nodig is. Laat mij maar lekker in mijn atelier zoeken naar hoe dingen moeten worden vormgegeven. Op een gegeven moment komt alles bij elkaar en dan spring ik wel bij, op het gebied van poppenspel bijvoorbeeld. Maar voor de rest laat ik het aan Liesbeth over. Iemand moet de kapitein op het schip zijn, en dat gaat prima zo."

undefined

Big Bang

Waarom is het zo belangrijk om voor jonge kinderen een voorstelling te maken over het ontstaan van de wereld? Liesbeth Coltof lacht haar innemende toverkollenlach. "Ik denk soms dat dit soort vreemde, mystieke vertellingen uit onze maatschappij verdwijnen, natuurlijk ook omdat steeds minder mensen een geloof aanhangen. Rieks en ik zijn in het kader van vooronderzoek naar een aantal basisscholen gegaan om daar gewoon eens met kinderen te praten: wat was er voordat de wereld er was en wat was er voordat jij er was?"

Swarte: "Je krijgt dan alleen maar heel concrete antwoorden: de Big Bang, de oerknal. Daar waren alle kinderen vast van overtuigd want 'dat heeft mijn vader verteld' of 'dat staat in dit boek'."

Coltof knikt instemmend. "Vraag kinderen waar ze vandaan komen en ze zeggen eerst uit het ziekenhuis. Daarna uit de buik van mama en toen uit het eitje. 'En daarvoor dan?' vroegen we. De meeste kinderen zeiden toen 'daarvoor was ik er gewoon niet'. Misschien is dat ook wel waar. Maar wij vonden het toch goed om een keer al dat wetenschappelijk bewijs aan de kant te zetten en kinderen te stimuleren om er zelf over na te denken. Het ontstaan van de wereld kan iets zijn wat je zelf kan maken. Want in feite weten we het allemaal niet."

undefined

Zo is het

Na een selectie van verhaalfragmenten te hebben gemaakt, vroegen Swarte en Coltof aan schrijver Tjeerd Bischoff om er een toneeltekst van te maken.

"Hij heeft het stuk echt geschreven", vertelt Coltof. "We hebben samen die lijn van de verhuizers bedacht en we hebben hem een heleboel tekstfragmenten gegeven. Dat heeft Tjeerd allemaal in elkaar gevlochten tot dit ingenieuze verhaal. Het is nu wel een beetje te lang, dus ik moet er stukken uit gaan halen: het moet gewoon niet langer zijn dan een uur."

Swarte: "Ruim een week geleden hadden we hier een klas met kleuters als proefpubliek. Van tevoren denk je: het is zo abstract allemaal, zouden ze het wel leuk vinden? De grap is dat ze vrijwel de hele anderhalf uur lang geboeid hebben zitten kijken. Naderhand hebben we ze geïnterviewd en ze hadden het allemaal begrepen en vonden het hartstikke leuk. Dan blijkt dat het filosofische niveau en de verbeelding wel degelijk werken voor die leeftijd. Daar ben ik heel blij mee, het geeft enorm veel hoop voor het eindproduct."

Coltof valt hem enthousiast bij: "Het was een heel gemengde school en er waren ook veel moeders mee. Achteraf hoorden we dat er tussen hen ook een heel gesprek was gekomen over hoe om te gaan met dit soort verhalen. Sommigen vonden het vanuit hun eigen geloof lastig om verhalen uit andere culturen te horen. Niet op een vervelende manier maar het schudde hen wel even door elkaar. Veel mensen leren hun kinderen 'zo is het', vanuit religie of vanuit de wetenschap. Maar nu konden ze even in een andere keuken kijken en ontstond er een goed gesprek over hoe je hierover kunt nadenken en met welke verhalen je je kinderen kennis laat maken. Eigenlijk hebben we best wel een beetje een missie: het zou zo fijn zijn als het denken over onze oorsprong en waar we vandaan komen - en dus ook wat je hier komt doen, een beetje meer vloeiend wordt, wat minder rigide."

"Inderdaad", knikt Swarte. "En daar kan kunst bij helpen. Kunst geeft mogelijkheden aan, dingen hoeven niet te zijn zoals je denkt, misschien kan het ook anders. Dus kijk ernaar en kijk wat de mogelijkheden zijn, dat maakt het leven een heel stuk aangenamer."

Voorstelling 'Het begin van alles' (5+), door de Toneelmakerij. Regie: Liesbeth Coltof en Rieks Swarte, www.toneelmakerij.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden