In de voetsporen van Van Gogh

124 jaar na de dood van Vincent van Gogh lijkt de kunstenaar meer te leven dan ooit.

AUVERS SUR OISE - Op het kerkhof van Auvers sur Oise is de grafsteen sober. 'Vincent van Gogh, 1853-1890' is voldoende - de kunstenaar bracht er de laatste twee maanden van zijn leven door. Een paar meter verder is het graf van die andere Nederlandse schilder, Corneille, die daar in 2010 werd begraven. Corneille had zich de laatste jaren van zijn leven teruggetrokken in Auvers, zo'n dertig kilometer van Parijs, om in alle rust te kunnen werken. Maar vooral ook om 'in de geest' van Van Gogh te kunnen raken. Corneille was daarin niet de enige: jaarlijks komen er tienduizenden toeristen naar het plaatsje.

Natuurlijk om de glooiende velden te zien, die zo vaak voorkomen op die laatste schilderijen. Voor de kerk, die hij vereeuwigde in een schilderij, en voor het huis van dokter Gachet, Van Goghs arts en vertrouweling tijdens zijn laatste maanden - het is inmiddels een museum. Ook voor een kijkje in de 'Auberge Ravoux', de herberg waar de kunstenaar logeerde. Voor een paar francs per dag kreeg Van Gogh er vanaf 20 mei 1890 onderdak en eten. Op 29 juli zou hij er overlijden, als gevolg van een schotwond in de borst, die hij naar alle waarschijnlijkheid zichzelf had toegebracht.

Dominique-Charles Janssens nam in 1987 het initiatief voor een 'Institut Van Gogh', en liet met veel zorg de kamer van Vincent terugbrengen tot hoe het er uit moet hebben gezien toen de kunstenaar hem in 1890 betrok. Of nee, eigenlijk nóg soberder dan het kleine zolderkamertje toen was: het is volkomen leeg. Geïnspireerd door de sobere aanpak van het Anne Frankhuis, waar een authentieke reconstructie ook al jaren niet meer te zien is, laat Janssens de verbeelding van de bezoeker het werk doen. In de kamer ernaast is, ter inspiratie, een film over Van Gogh in Auvers te zien, beneden, in de eetzaal, staan de tafeltjes er wel negentiende-eeuws bij, en trots wijst Janssens op de koffiekan die precies overeenkomt met een van Van Gogh's schetsen. En ook de theedoeken zijn weer precies als toen Vincent er logeerde - hij gebruikte ze als schilderslinnen toen zijn broer Theo, die hem vanuit Parijs zijn verf en andere benodigdheden toestuurde, zijn productiviteit even niet meer kon bijbenen.

Het liefst zou Janssens ook de schilderijen willen terughalen naar waar ze gemaakt zijn. Maar hoewel Van Gogh juist die laatste maanden van zijn leven onvoorstelbaar productief was - hij maakte maar liefst tachtig schilderijen in zeventig dagen - is het een hele toer om zelfs maar één Van Gogh naar Auvers te krijgen. Musea houden hun kostbare eigendommen het liefst toegankelijk voor het eigen publiek, en ze blootstellen aan de 'gevaren' van veel bezoekers in kleine, lastig te beveiligen ruimtes, is een te groot risico.

Het lijkt de toeristen niet af te schrikken: sinds de opening in 1993 ontving de Auberge Ravoux meer dan 1,2 miljoen bezoekers. Net iets minder dan het Amsterdamse Van Gogh Museum in één jaar.

Auvers sur Oise is per (regionale) trein ongeveer een uur rijden van Parijs Gare du Nord. Meer informatie over musea, openingstijden en audiotours: surlespasdevangogh.eu

De moordenaar vanVan Gogh was de maatschappij

Was het zelfmoord of toch moord? Acteur en toneelschrijver Antonin Artaud (1896-1948) had al in 1947 een eigen theorie over wie verantwoordelijk was voor de dood van Van Gogh. Na een Van Gogh-tentoonstelling in Parijs in 1947 schreef hij het pamflet 'Van Gogh: de zelfmoordenaar door de maatschappij'. Het werd een emotionele tekst, waarin hij Vincents broer Theo (die kort voor Van Goghs dood een zoontje kreeg), dokter Gachet (die hem aanraadde heel veel te schilderen) en uiteindelijk de hele samenleving de schuld gaf van de vroegtijdige dood van de kunstenaar. Een tentoonstelling in het Parijse Musée d'Orsay laat nu de werken van Van Gogh zien door de ogen van Artaud.

En dat is, als je Artaud een beetje kent, geen luchtige visie. Op filmfragmenten uit de jaren twintig en vroege jaren dertig, die ook in het Orsay te zien zijn, staat Artaud, als acteur, getergd voor zich uit te staren, met priemende ogen, als iemand die grote, zware emoties voelde. Als kind had hij een hersenvliesontsteking gehad, zijn leven lang werd hij gekweld door helse pijnen. En in het 'Theater van de wreedheid', zijn beroemde manifest uit 1932, beschreef hij hoe de mens, door de 'dictatuur van de taal', zijn worsteling met de zinloosheid van het bestaan vertroebelt, en alleen met totaaltheater éven de maskers kan afgooien van het harde, pijnlijke noodlot. Zo dramatisch en intens schreef hij, en acteerde hij ook.

Tussen 1938 en 1943 werd hij opgenomen in psychiatrische klinieken waar electroshocks en opium zijn geestelijk en lichamelijk lijden moesten verzachten. Uiteindelijk stierf hij in 1948 aan een onbedoelde overdosis medicijnen, kort daarvoor was er endeldarmkanker bij hem geconstateerd.

Zijn leven lang was hij dus in de handen van de witte jassen. Toen psychiater François-Joachim Beer in een kunsttijdschrift een artikel over Van Gogh schreef met de titel 'Zijn gekte', en de kunstenaar omschreef als 'een gedegenereerde, achterlijke persoon' en 'schizofreen', kwam Artaud daarom in het verweer.

Net als Gérard de Nerval, Edgar Allan Poe, Nietzsche en Baudelaire, was Van Gogh namelijk helemaal niet waanzinnig uit zichzelf: het was, zo fulmineerde Artaud, de maatschappij die mensen met een eigen wil, die oprecht op zoek gaan naar de 'ware mens', mensen met 'een superieure helderheid van geest', probeert weg te stoppen in gestichten. De maatschappij drukt ze te hard op de waarheid en haalt ze daardoor zelfs over tot zelfmoord.

In Van Goghs kunst zag Artaud die oprechte zoektocht naar de waarheid, zonder illusies of effectbejag. Een échte schilder. En die beschreef hij beeldend. In de tentoonstelling zijn 46 (nauwelijks uit Nederlandse collecties afkomstige) schilderijen van Van Gogh verzameld - op zich al een prestatie. Daarbij hangen de omschrijvingen van Artaud, aangevuld met informatie en beeldmateriaal over hemzelf. En dat levert indringende perspectieven op. Zo beklaagt hij - bejubelen is bij Artaud niet echt het goede woord - de zorgvuldigheid waarmee 'de arme, grote Van Gogh' zijn werk uitvoert: 'De banale kleur van de dingen, zó liefdevol trefzeker dat geen edelsteen er in zeldzaamheid mee kan wedijveren'. Boven de korenvelden ziet hij in 'een handgeschreven komma de vleugels van een eenzame vogel', in zijn slaapkamer 'de boerse kleur van het ouderwetse dekbed, rossig als de kleur van mosselen, van zeeëgels, garnalen, rode poon uit de Midi, rood als verbrand pigment'. Artaud ziet in Van Gogh 'de grootste schilder', die hem tegelijk doet vergeten dat het om schilderkunst gaat.

Het lijkt in het begin misschien lastig om de denkwereld van Artaud binnen te dringen, en vervolgens ook nog die van Van Gogh. Maar, vraag je je af naarmate de tentoonstelling vordert, wie is er nou gek? Voor Artaud zijn Van Goghs schilderijen geen instrument om de werkelijkheid en zichzelf beter te begrijpen, maar de enige échte waarheid, en is elke andere weergave, zelfs die van je eigen ogen als je in de voetsporen van Van Gogh treedt, slechts een waanbeeld. En als je de dikke, felgekleurde verf op de doeken ziet, die tegelijk zulke sprekende beelden oproepen, zou je er dolgraag in willen geloven.

Van Gogh/Artaud. Le suicide de la société. Musée d'Orsay, Parijs, tot 6 juli 2014.

2015 Van Gogh-jaar

Het Van Gogh-jaar, ter nagedachtenis aan de 125ste sterfdag van de kunstenaar, is pas in 2015, maar nu zijn er al een paar bijzondere projecten van start gegaan.

In Arles, waar Van Gogh tussen februari 1888 en mei 1889 woonde, opende in april de 'Fondation Vincent van Gogh', een museum en tentoonstellingsruimte waar tien werken van Van Gogh zijn te zien, en daarbij werken van hedendaagse kunstenaars. www.fondation-vincentvangogh-arles.org

38 adressen

In het voormalige onderkomen van Van Gogh in Londen (van 1873 tot 1874) is nog tot 22 juni een installatie te zien van de Nederlandse kunstenaar Saskia Olde Wolbers, 'Yes, these eyes are windows, and this body of mine is the house'. Reservering verplicht, via www.artangel.org.uk

Van Gogh heeft in zijn korte leven in maar liefst 21 plaatsen gewoond in Nederland, België, Groot-Brittannië en Frankrijk, op 38 verschillende adressen. Een samenwerkingsverband, 'Van Gogh Europe', is in 2012 in het leven geroepen om de Van Goghwoonplaatsen beter zichtbaar te maken op de kaart, onder andere met een overkoepelende website, waarop ook alle activiteiten rond het Van Gogh-jaar 2015 te vinden zijn: vangogheurope.eu

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden