In de voetsporen van Hendrik Colijn

Jan Peter Balkenende gaat voor zijn vijfde kabinet. Een evenaring van het record van Colijn, die overigens weinig plezier beleefde van zijn laatste ministersploeg.

Paul van der Steen

Sommigen waren zaterdag nog bezig de slaap uit de ogen te wrijven na een lange crisisnacht, toen het CDA-bestuur Jan Peter Balkenende al voordroeg als kandidaat voor het lijsttrekkerschap. Daarmee werd tegelijkertijd een voorschot genomen op een verlengd verblijf in het Torentje.

Hoewel Den Haag de afgelopen tijd speculeerde over opvolging door Maxime Verhagen of Camiel Eurlings, is de nominatie eigenlijk niet verrassend. In een interview in het kerstnummer van Elsevier in 2008 sprak Jan Peter Balkenende openlijk de ambitie uit om de langstzittende minister-president in de Nederlandse geschiedenis te worden. Dat betekent dat hij – om Ruud Lubbers te passeren – tenminste tot 18 augustus 2014 kabinetten zou moeten leiden.

Of de christen-democratische leider dat haalt, is de vraag. Mocht hij na de verkiezingen van 9 juni opnieuw premier worden, dan evenaart hij wel het record van geloofsgenoot Hendrik Colijn die in de jaren twintig en dertig vijf kabinetten leidde.

Na de val van zijn vierde kabinet door onmin met de Rooms-Katholieke Staatspartij (RKSP) kwam Colijn in de zomer van 1939 tot verbazing van velen opnieuw bovendrijven als regeringsleider. Het werd een zakenkabinet dat in weinig rekening hield met de samenstelling van de volksvertegenwoordiging. Zo zaten er meer liberale ministers in, dan er liberalen in de Kamerbankjes zaten. De nieuwe ploeg moest het land besturen tot de nieuwe verkiezingen in 1941. Maar de net zeventig jaar geworden Colijn was zelf allerminst zeker of dat wel haalbaar was. In een brief aan Tjarda van Starkenborgh Stachouwer, gouverneur-generaal in Batavia, verklaarde hij het opnemen in zijn kabinet van vijf mannen met een ambtelijk verleden in de Oost: „Hun bijzondere geschiktheid zal wel niet ontkend worden, maar dat de meeste heeren een goed Indisch pensioen hebben, heeft ook zijn beteekenis: zij worden er niet slechter op wanneer men het niet de gansche twee jaren uithoudt.”

Colijn zou hebben gezegd dat hij meer had gehandeld als soldaat dan als politicus. Als gewezen militair kon hij een formatie-opdracht van koningin Wilhelmina niet weigeren. Tegenover de Kamer ontkende Colijn in elk geval dat hij het premierschap niet kon loslaten: „Kan men geen begrip hebben voor het feit dat men, wanneer men mijn leeftijd heeft en zes jaar in den storm gestaan heeft, eer snakt naar verlossing dan naar bekleeding van het ambt om opnieuw voor eenigen tijd deze taak op zich te nemen?”

In hetzelfde debat, twee dagen na de beëdiging, werd duidelijk dat de nieuwe ploeg op weinig steun hoeft te rekenen. Een motie ingediend door de RKSP stelde „dat de kabinetsformatie niet heeft geleid tot het optreden van een kabinet, dat de nodige waarborgen biedt voor een deugdelijke behartiging van ’s Lands belang in gemeen overleg met de Staten-Generaal”. Vóór de motie van afkeuring stemden 55 Tweede-Kamerleden, 22 tegen.

Het betekende het einde van een tijdperk. „Ik kan toch niet altijd met Colijn blijven regeren!”, zou koningin Wilhelmina tegen haar adviseurs hebben geroepen. Toen de christelijk-historische politicus De Geer er daarna in slaagde om een nieuw kabinet te formeren – voor het eerst met deelname en steun van sociaal-democraten! – ging hij nog bij Colijn langs om hem het premierschap aan te bieden. Maar die liet deze beker aan zich voorbijgaan. Alleen als de internationale situatie nog verder zou verslechteren, wilde hij eventueel op dat besluit terugkomen.

Het weigeren van een nieuwe periode als minister-president lijkt in het geval van Balkenende onwaarschijnlijk. Het brengt een recordaantal kabinetten in zicht. De internationale records liggen buiten zijn bereik. De Italiaanse christen-democraat Giulio Andreotti maakte deel uit van 33 verschillende kabinetten, waarvan hij er zeven leidde.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden