In de vieze keuken van de geneeskunde

In de horeca heb je achter het restaurant de keuken. In het restaurant zijn we aardig, elegant, hygiënisch, efficiënt, ingetogen, voorkomend en dienstbaar. In de keuken zijn we gehaast, bezweet, vies, snauwerig, slordig en schreeuwerig. Ik spreek uit ervaring.

Dat onderscheid tussen keuken en restaurant vind je ook in geneeskunde. Wat uw dokter voorschrijft of doet, lijkt voort te komen uit een trefzeker proces van onderzoek en experiment dat uiteraard onderhavig is aan de meest strikte regels van wetenschappelijke bewijsvoering.

In het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde stond vorige week een boeiend artikel over toestanden in de medische onderzoekskeuken, onder de titel 'Het gevaar van ongepubliceerde onderzoeksresultaten'. Hoe doe je onderzoek naar de werkzaamheid van een pil? Nou, je neemt hem in en je kijkt of het werkt. Zo niet, dan pech. Dit is de blanke pit van geneesmiddelenonderzoek, en daaromheen zit een schier ondoordringbare bolster van moeilijk te volgen statistische analyses, elkaar tegensprekende conclusies en vooral ook dubieuze omgang met onderzoeksresultaten. De standaarduitdrukking hiervoor is: torturing the data. Dat wil zeggen: het net zo lang martelen van de onderzoekscijfers totdat die een positief resultaat uitkrijsen.

De auteurs Korevaar en Hooft melden dat veel onderzoeksresultaten niet worden vermeld, meestal om onfrisse redenen. Ja, we zijn hier echt in de keuken. Wat gaat er fout? De Amerikaanse firma Medtronic betaalde het onderzoek naar de werkzaamheid en de bijwerkingen van een pil, met de poëtische naam rhBMP-2. De uitkomst was niet ongunstig. Vervolgens werd dat onderzoek herhaald, maar nu niet met geld van Medtronic. Bij dit tweede onderzoek bleek de werkzaamheid veel minder en het aantal bijwerkingen veel ernstiger.

Het mes kan nog dieper in het door Medtronic betaalde onderzoek door hun onderzoeksgegevens voor te leggen aan onafhankelijke onderzoekers. Toen bleek dat 77 procent van de keurig gerapporteerde bijwerkingen niet in de publicaties werden vermeld.

Ook met mijn favoriete pillengroep, de antidepressiva, wordt heel wat af gerotzooid. De firma Pfizer liet onderzoek doen naar de werkzaamheid van reboxetine, verhoopt antidepressivum. Pfizer betaalde zeven onderzoeken naar de werkzaamheid van deze pil. Slechts één onderzoek leverde een positief resultaat en dat werd gepubliceerd. De zes andere onderzoeken die aantoonden dat het spul niks doet, verdwenen in een la. Korevaar en Hooft schatten dat 25 tot 50 procent van alle onderzoeken worden weggemoffeld. Gunstige resultaten hebben een drie keer zo grote kans om gepubliceerd te worden. Logisch, wie wil een medisch tijdschrift lezen dat vol staat met beschouwingen over pillen die niks doen?

Nou, ik wel, als het er om gaat illusies op te ruimen over pillen die het zogenaamd wel doen. Maar u begrijpt dat pillenmakers geen onderzoek betalen waaruit blijkt dat ze zinloze herrie verkopen die nare bijwerkingen heeft. Het gaat hier wel om miljarden.

Over onderzoekers die zich laten sponsoren door een farmaceutisch bedrijf zegt het Arabisch spreekwoord: 'wie bij honden slaapt die wordt met vlooien wakker'. Daar moet aan toegevoegd dat gerommel met onderzoeksresultaten ook een probleem is in 'zuiver' academisch onderzoek. Ook in die hoek wordt geStapeld. Voor een academische onderzoeker is aantonen dat iets werkt aantrekkelijker dan het omgekeerde, omdat positieve resultaten meer aandacht opleveren zowel binnen als buiten de beroepskring. Dat verhoogt je status en je kans op geld voor een volgend project stijgt natuurlijk ook.

Zinkt het fundament van de reguliere geneeskunde nu reddeloos weg in een zee van cynisch bedreven statistiek, aangewakkerd door narcisme en geldhonger? Dat geloof ik niet. Er is in ons vak een weerbarstige empirische traditie die zich teweer stelt tegen ongefundeerde methodes in eigen en alternatieve hoek. Medische tijdschriften zijn niet alleen podia voor het uitventen van succesvolle therapieën, ze fungeren ook als corrigerende autoriteit als er wordt gesjoemeld met de feiten. Uw reguliere arts is niet onfeilbaar. Binnen haar vakgebied wordt dit besef dat we er naast kunnen zitten zelfs gekoesterd. Alternatieven sjoemelen nooit en maken geen fouten. Binnen de sfeer waarin zij werken is het niet eens mogelijk om begrippen als 'sjoemelen' of 'fouten' helder uit te leggen. Het is immers onmogelijk om 'naast' te prikken in een energiebaan die niet bestaat. En in de homeopathie zal het niet meevallen om te veel of te weinig te geven van hun oplossingen, want er zit niks in.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden