In de steek gelaten door Moskou

De Europese top praat in het Zweedse Göteborg over uitbreiding van de EU. Het kleine Russische Kaliningrad, ingeklemd tussen toekomstige Europese Unie- en Navo-leden, kijkt met jaloezie naar de buurlanden die in de belangstelling staan van Brussel. De inwoners voelen zich meer Europeaan dan Rus en koesteren de droom van aansluiting bij de EU. ,,Ik heb niet de indruk dat Moskou iets om ons geeft.''

Wendelmoet Boersema

Op het kleine gebouwtje prijkt een geel bordje: Goedkope kleding uit Europa. Binnen hangt de typische geur van tweedehands winkeltjes. Natasja Vrolova heeft nog een filiaal in deze sjofele buitenwijk van Kaliningrad, maar 'hier hangen de leukste dingetjes'. ,,Uit Nederland, die Duitse smaak vind ik maar niets. Het vliegt weg, elke vrachtwagen uit Nederland staan we op te wachten'', zegt ze.

Zonder de bijzondere economische status, die Kaliningrad sinds 1991 geniet, zouden winkeltjes als die van Vrolova niet kunnen bestaan. Haar kledingwaar wordt via Polen belastingvrij ingevoerd en als ze wil, kan Vrolova zonder visum de Poolse grens over. ,,Ik ben nog nooit in Moskou geweest, voor ons is Polen veel makkelijker.'' Ondanks de bloei van de kleine handel, zoals die van Vrolova, heeft tien jaar vrijhandelszone Kaliningrad niet veel goeds gebracht. De winkels liggen vol met importgoederen, maar de buitenlandse investeerders bleven weg. Talloze handelaartjes en smokkelaars verstoppen elke dag de grensovergangen: de Polen en Litouwers komen voor de goedkope Russische wodka, sigaretten en benzine, de Kaliningraders kopen westerse auto's en luxe goederen om ze door te verhandelen naar de rest van Rusland.

Voor deze 'zakenlui' zal de toetreding van Polen tot de Europese Unie in eerste instantie betekenen dat ze voortaan een visum zullen moeten kopen. Polen mag dan niet langer zelfstandig visum-ontheffing verlenen. Ook de andere buurman van Kaliningrad, Litouwen, zit in de wachtkamer van de EU.

De uitbreiding van de Europese Unie en de Navo richting het oosten heeft Kaliningrad weer op de kaart gezet. De Russen bezetten het gebied na de Tweede Wereldoorlog, deporteerden de laatste Duitsers en vernoemden het totaal verwoeste Koningsbergen naar de president van de Sovjet-Unie Michail Kalinin. Jarenlang leidde de voor pottenkijkers verboden regio - half zo groot als België - een sluimerend bestaan, als militaire thuisbasis van de Baltische vloot. Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie maakte van Kaliningrad een enclave, die straks voor het eerst ingesloten wordt door de EU.

Net als tien jaar geleden slingert Kaliningrad tussen hoop en vrees. In 1991 voorspelden optimisten voor de enclave een toekomst als het 'Hongkong' aan de Oostzee, pessimisten vreesden het geïsoleerde 'zwarte gat'. Nu zijn ze in Brussel en Kaliningrad opnieuw bang dat de regio een eiland van armoede en problemen blijft, in de welvarende EU-zee. Politiek correcter is het om te spreken van Kaliningrad als 'proeftuin' van goede Russisch-Europese samenwerking.

Aleksander Chmoertjsik laat een diepe, cynische stilte vallen als het 'Hongkong aan de Oostzee' ter sprake komt. ,,Daarin heeft nooit iemand geloofd'', stelt tenslotte de hoofdredacteur van de Kaliningradskaja Pravda, de grootste krant in de regio. Met zijn slechtzittende sovjetcolbert, roos op z'n schouders en zijn ouderwetse Brezjnevkuif - waar als de secretaresse binnenkomt even een kam doorheen gaat - personificeert Chmoertjsik de stagnatie van de regio. ,,De vrijhandelszone heeft nooit gewerkt. Moskou interesseert zich niet voor economische investeringen in deze regio, ondanks het vele gepraat erover'', stelt hij. ,,En jammer genoeg heet onze burgemeester geen Loezjkov, zoals in Moskou. Die weet het geld wel te regelen.''

Wie door de stad wandelt, ziet meteen wat de hoofdredacteur bedoelt. De wegen zitten vol gaten, de flats hebben in geen jaren een klusjesman gezien. Veel provinciesteden in de buurt van Moskou zien er beter uit. De nabijheid bij het Westen leverde Kaliningrad nog een dubieuze primeur op: de eerste grote aids-uitbraak in de voormalige Sovjet-Unie. ,,Het begon op 16 maart 1996, met een verslaafde prostituee'', herinnert dokter Alexander Drejzin zich. ,,Daarvoor waren er wel een paar gevallen, maar in die maand kwamen er elke dag meer bij.'' Drejzin is spil in het web van organisaties die zich inzetten voor drugsverslaafden en hiv-patiënten. In zijn aftandse kantoortje loopt personeel in en uit en hangen twee verslaafde zwerfjongeren in de gang, wachtend op wat eten.

Kaliningrad telt nu 4000 geregistreerde hiv-patiënten op ruim 900 000 inwoners. ,,Ongeveer drie keer meer dan gemiddeld in Rusland'', zegt Drejzin. De reden is volgens hem niet alleen de gemakkelijk verkrijgbare drugs en het sekstoerisme uit Polen en via de haven. ,,Kaliningraders zijn altijd in voor wat nieuws. Onze hele bevolking is 'emigrant' uit andere delen van Rusland, ze noemen het daarom ook wel 'klein Amerika'.'' Die open mentaliteit heeft bij bestrijding van de ziekte ook zo z'n voordelen, meent Drejzin. ,,Wij hadden in 1998 het eerste naalden-inwisselpunt van Rusland. We maken gebruik van de ervaringen van de Zweden en de Polen, verstoppen ons niet voor het probleem. Het is groot, maar hier is bijna een kwart van de bevolking al getest op aids, terwijl dat in Litouwen bijvoorbeeld nauwelijks gebeurt.''

Het grote verschil in levenskwaliteit tussen Kaliningrad en zijn buurlanden is de grootste bron van spanningen, aldus Raimundas Lopata, politicoloog aan de Universiteit van Vilnius. ,,De inwoners van Kaliningrad vergelijken zich niet met de bewoners van de Oeral, maar met de Polen en de Litouwers. Moskou vreest dat de regio zich wil afscheiden als ze het beter krijgen, maar dat kan ook gebeuren als het verschil met de buren steeds groter wordt.''

Lopata verwijt het Kremlin een gebrek aan Kaliningrad-strategie. ,,Of niets doen moet ook een strategie zijn. Waar dat door komt? Onzekerheid in het vinden van een nieuwe status als grote mogendheid. Deels is het ook een diplomatiek spel. Rusland maakt zich druk om de toetreding van Litouwen tot de Navo, terwijl dat volgens mij weinig verschil zal maken.''

De afgelopen maanden doken hardnekkige geruchten op dat Rusland opnieuw kernraketten in Kaliningrad gestationeerd zou hebben, tegen alle internationale afspraken in. Onzin, aldus Lopata, en hij is niet de enige deskundige die er zo over spreekt. ,,Het strategische spel is misschien bedoeld om wisselgeld in de vorm van EU-hulp los te krijgen. Moskou en ook gouverneur Jegorov van Kaliningrad denken dat de problemen van Kaliningrad niet aan hun te wijten zijn. Dat de Baltische Staten en Polen enorme sommen geld hebben gekregen om zich op te krikken tot EU-lid. Maar zo werkt het niet. Deze regio kampt met dezelfde euvels als heel Rusland: onduidelijke en steeds veranderende wetten en regels, bureaucratie, zwarte economie, ingestorte landbouw. De EU kan en moet helpen, maar de sleutel ligt in Moskou.''

Voormalig gouverneur van Kaliningrad en regionaal Doema-lid Joeri Matotsjkin ziet tot zijn vreugde een klein beetje beweging in het Kremlin. ,,Minister Gref van economie heeft in maart gezegd dat Kaliningrad een liberale proeftuin mag worden. Niet de handelszone die het nu is, maar een gebied met eigen productieve sectoren die veel exporteren. Een klein begin hebben we al in de auto-industrie met de BMW-fabriek, de meubelsector en de vleesverwerkende industrie.''

Matotsjkin weet dat hiervoor betere wetgeving en betrouwbare simpeler regels nodig zijn. ,,Op dat gebied zouden we als regio meer autonomie moeten krijgen. Helaas, dat gaat in tegen het huidige beleid van president Poetin om de macht te centraliseren.''

Dat dit machtscentrum twee keer zo ver weg ligt als, neem, Berlijn, voelen vooral de inwoners van Kaliningrad. Zij blijven de irreële hoop koesteren dat ook zij binnenkort kunnen toetreden tot 'Europa'. Viktor Zavsjin (38), een zeeman op de commerciële vloot die voor de winkel van Natasja Vrolova een shagje rookt, denkt dat het 'geen punt' is als Kaliningrad zonder Rusland lid wordt van de Europese Unie. ,,Ik voel me wel Rus, maar wij horen toch niet echt bij Rusland. En als het met de EU niet lukt, dan moeten we met Polen en Litouwen maar een nieuw soort Unie vormen. Want ik heb niet de indruk dat Moskou iets om ons geeft.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden