In de spreekkamer van Susie Orbach is de brexit er altijd: ‘Dit land lijdt onder een trauma, het heeft trekken van PTSS’

Susie Orbach Beeld Getty Images

De psychische kanten van de brexit zijn zwaar, zegt psychoanalytica Susie Orbach. ‘Je kan gevoeglijk zeggen dat het hele land aan een trauma lijdt.’ Vooral Europeanen vinden dezer dagen de weg naar haar sofa, maar Orbach merkt dat ze zelf ook slachtoffer is.

Agniezska Bovic (45) is Pools, maar de afgelopen acht jaar werkte ze in Londen. Ze is verpleegkundige. Ze houdt van haar werk, zegt ze, net als van Londen. Toch heeft ze de afgelopen weken wakker gelegen van de vraag of het niet beter is als zij en haar eveneens Poolse echtgenoot teruggaan naar het land van hun ouders. “Ik ben verschrikkelijk in de war”, zegt ze. “Eerst wilden de Engelsen graag dat we hiernaartoe kwamen. Nu praten ze soms over ons alsof we uitschot zijn.”

Bovic heeft haar dunne, vlasblonde haar strak achterover getrokken in een eenvoudige paardenstaart. Het is een mooie lentedag in Londen, maar zij draagt ook binnen nog de hoog dichtgeritste hemelsblauwe regenjas waarin ze naar het Pools sociaal- en cultureel centrum gekomen is, om daar van advocaten te horen wat ze het beste kan doen.

“Je moet je registreren”, hoort ze hen zeggen, op de vierde verdieping van de plek waar ze de afgelopen jaren vaker kwam – om er Pools eten te eten of Poolse theatervoorstellingen te zien. Het gebouw in Noord-Londen ademt een voor haar vertrouwde sovjetsfeer, met plastic stoelen, veel beton en houtwerk. Ze noemen een website, een procedure. “Wie geregistreerd is, mag blijven.” Dat verwijst naar het verzoek van de Britse overheid of de Europeanen zich willen registreren, zodat er een beeld ontstaat wie hier al voor de brexit, als die plaats zal vinden, was en wie daarna gekomen is. Toch creëert het een gevoel van wantrouwen, wie garandeert dat diezelfde gegevens niet zullen worden gebruikt om mensen het land uit te zetten?

De registratie zit ook Bovic niet lekker. Haar niet, maar de zeker 150 andere Europeanen die naar het advocatenspreekuur kwamen evenmin. Stuk voor stuk zeggen ze tegen de journalist uit Nederland: “Ze zeggen dat we welkom zijn. Maar dat zijn woorden. Waar zijn de wetten?” De aanwezigen praten over een gevoel van machteloosheid dat verlammend werkt.

“Ik heb nog helemaal niets gedaan”, zegt bijvoorbeeld Simona Nastac (41), oorspronkelijk Roemeens. “Ze zeggen hier: registreer je snel, want bij een harde brexit weet je niet wat er gebeurt. Dan kun je maar beter in de procedure zitten. Ik zei ja, maar ik begin er steeds niet aan.”

Nastac werkte tot 2008 op de Roemeense ambassade in Londen en koos er daarna voor om thuis te blijven met de kinderen. Ze woont ongehuwd samen. “Ik heb me altijd thuis gevoeld hier, maar nu is het alsof ze ons niet meer willen. Nu moet ik bewijzen dat ik hier vijf jaar heb gewoond. Dat is lastig. Toen we jaren geleden alle officiële documenten op naam van mijn echtgenoot zetten, leek dat een goed idee. We wisten niet dat dit moment ooit zou komen.”

Depressief en gefrustreerd

De kans dat Nastac en Bovic ooit de weg zullen vinden naar de sofa van psychoanalitica Susie Orbach (72) is klein, maar Orbach herkent toch wat ze doormaken. “Ik behandel de laatste jaren veel Europeanen. Ze zijn depressief, gefrustreerd, lijken op slot te zitten. Ze komen niet voor- of achteruit, ze blijven herhalen wat ze al zeiden. In januari heb ik erover geschreven in de krant, over hoe de brexit dat gevoel bij ons allemaal teweeg brengt. Ook bij Engelsen, ook bij mij.”

Orbach schreef in The Guardian dat de brexit hetzelfde met de inwoners van het Verenigd Koninkrijk doet als een scheiding. Ze schreef ook dat vooral de psyches van de mensen die liever bij de EU hadden willen blijven, een knauw kregen. “Een scheiding is een serieuze zaak. Als er meer dan twee personen bij betrokken zijn, wordt vaak bemiddeling geadviseerd. Als het gepaard gaat met een soort vijandigheid, dan komen de familieleden er zelden zonder kleerscheuren vanaf. De vertrekkende partner heeft dan misschien genoeg aan een nieuw avontuur, de achterblijvende moet gevoelens van onzekerheid en angst overwinnen.”

Sinds dat artikel wordt Orbach gevraagd om op allerlei evenementen over de psychische gevolgen van de brexit te spreken. Afgelopen zaterdag leidde ze een evenement van het Goethe-instituut in Londen, dat ging over de vraag of de kloof tussen voor- en tegenstanders nog te overbruggen zou zijn. Vooraf praat ze graag nog even met een buitenlandse journalist, iets wat haar sinds januari ook steeds vaker gebeurt. Haar verhaal over het trauma van het Britse volk vertelde ze al aan Chinezen, Oekraïners, Thaï.

Orbach zegt dat ze vreest dat het overbruggen van de kloof nog vele jaren in beslag zal nemen. “Ik durf te beweren dat dit land, de bevolking althans, lijdt onder een trauma. Het heeft trekken van PTSS. Dat maakt kloven overbruggen ingewikkeld. Door een trauma sluit je je ofwel volledig af en heb je geen idee wat er gebeurt, of je uit steeds opnieuw gevoelens van verwarring, woede, opstandigheid. Mensen bevriezen in een bepaalde staat en kunnen niet meer nadenken.”

“Het is heel moeilijk om zelf uit een trauma te komen. Je probeert het te verwerken door steeds maar opnieuw jezelf te herhalen. Maar je raakt zodoende ook vast in het verhaal zoals jij het begrijpt. Een belangrijk aspect van trauma is dat je het heel moeilijk vindt om een gesprek te voeren met iemand die iets anders gelooft dan jij.”

In haar spreekkamer is de brexit er altijd, zegt Orbach. Als gevaar op de achtergrond, als lonkend perspectief, maar het vaakst als losse ergernis, als onbepaalde grief.

“Mensen komen woedend mijn spreekkamer binnen. Ze dumpen het, ze braken het uit, ze leggen het neer. Ze doen er niets mee. Ze denken dat ze dat in 2016 al gedaan hebben, toen ze de uitslag van het referendum vernamen. Ik werk in Londen, dus de meeste van mijn cliënten, die ‘remain’ stemden, konden toen hun oren niet geloven.”

“In werkelijkheid proberen ze zich sindsdien al tot dat nieuws te verhouden. Ze hebben aanvallen van woede die vooral de laatste weken veel intenser zijn geworden. Heel soms lukt het om te praten over bang zijn. Maar ze willen er niet aan, aan de gedachte dat ze in dit land wonen, dat de mening van Boris Johnson tot de heersende mening hoort, dat het ook over hen gaat.”

Twee paspoorten

Ze merkt het zelf ook. Jaren heeft zij, kind uit de babyboomgeneratie, gedacht dat zij met haar leeftijdsgenoten degene was die de wereld verbeterde. Die de klassenmaatschappij wist te verkleinen, zorgde voor meer gelijkheid tussen man en vrouw, tussen rijk en arm. Nu lijkt alles weg te glippen.

“Voor mij is het een ongewenste scheiding van een soort internationaal perspectief”, zegt ze. “Ik vind het leuk dat ik veel dingen ben. Dat ik Brit ben en Europeaan en ook Amerikaan: ik heb twee paspoorten. Ik ben ook Joods, ik vind het leuk om links te zijn. Nu wordt mij gevraagd een groot deel van die identiteit af te hakken. Dat voelt echt als een soort scheiding.”

“Ik moet ook alles opnieuw over mijn land opnieuw bedenken. Niet alleen ik, veel anderen ook. Britten voelen het, maar de vele Europeanen die ik de laatste tijd in mijn praktijk heb, vooral ook. Die hebben een heel diep gevoel van onthechting, ze ervaren een soort angstdroom dat het land waar ze in woonden een heel ander land bleek te zijn dan ze dachten. Het is alsof ze heel snel volwassen moeten worden. Het land waarin ze zich veilig voelden was niet wie ze dachten dat het was. Dat betekent dat ze moeten omgaan met desillusie, dat is heel erg moeilijk.”

Aan de Londense Duitsers die die middag bij het Goethe-instituut komen praten, wil ze vertellen dat ze niet alleen zijn. Dat hun gevoelens van angst en woede en afkeer door een heleboel mensen worden gevoeld.

“Kijk naar mij: Ik denk steeds ‘ik wil het allemaal niet weten’ en tegelijk ben ik geobsedeerd met wat er in dat parlement gebeurt. De spelletjes, het gedraai, ik laat me steeds opnieuw verrassen. Ik heb dezelfde dubbele dynamiek die veel mensen voelen. Een voortdurend gevoel van: alsjeblieft, laat het niet waar zijn. Laat dit niet echt aan het gebeuren zijn. Maar dat is wel zo, alsof ik steeds opnieuw in dezelfde nachtmerrie terechtkom. Dat gevoel veroorzaakt woede.”

“Ook ik ben geneigd om steeds maar tegen anderen te zeggen: heb je dit gehoord? En dat? Ik ben nu al weken bezig met het nieuws dat Lagerhuis-lid Jacob Reese-Mogg geld verdiend heeft aan de daling van de pond. Ik ervaar de traumatische herhaling van iets wat ik steeds opnieuw niet kan verwerken. Ik verlang er zo ontzettend ernaar dat al het goede weer terugkeert, ik voel me erg misplaatst. Maar dat heeft de andere kant dus ook. Ook die verlangt naar een oplossing, maar blijft herhalen waar het in vast zit.”

“Ja, ik ben bang”, zegt bouwvakker Anton Kazimierz (32) in het Pools cultureel centrum als het hem wordt gevraagd. “Ik ben ook boos en verward. Ik voel me een machteloos slachtoffer. Ik werd gevraagd om hier te gaan werken, dus ik ging hier werken. Maar dat is nu ik weet niet eens meer hoeveel jaar geleden. Als ze ons allemaal het land uit zetten, dan hebben zij de huizen die ik voor ze bouwde, en ik niets.”

De brexit nadert, de Britse premier May probeert haar land er zo goed mogelijk uit te laten komen. Lees in dit dossier het laatste nieuws rondom de brexit-perikelen, mogelijke scenario’s en de gevolgen voor Nederland.

Lees ook:

Regeringscrisis of niet, op zondag gaat Theresa May gewoon naar de kerk

Pastor Jamie Taylor van de Saint Andrews kerk in Sonning weet als hij zijn preek schrijft nooit of ze komen zal, Theresa May. “U kent het vast”, begon hij zondag een parabel tegen de oma’s en de moeders in zijn gemeente. May is niet een van hen, maar ook zij kon de boodschap verstaan: wie steeds opnieuw hetzelfde doet, wordt steeds achtelozer.

De strijd om de opvolging van Theresa May is al in volle gang

Nadat May afgelopen woensdag voor het eerst publiekelijk de deur openzette naar haar aftreden, gonst het van de geruchten en speculaties over haar opvolging. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden