'In de PvdA moet het een beetje een rommeltje zijn'

Joop van den Berg: 'Het grootste risico is ons talent om compromissen zo voor te stellen alsof ze in ons verkiezingsprogramma staan.'Beeld Jean-Pierre Jans

Joop van den Berg is een rasechte PvdA'er. Hij had in de partij tal van functies, maar toch was hij in 2003 'als de dood' dat de PvdA meer dan veertig zetels zou halen. Het werden er 42, een spectaculaire winst na de 23 van het jaar ervoor. Van den Berg: "Ik was bang dat die uitslag zou worden opgevat als signaal dat er niks aan de hand was, en dat het denken zou stoppen. Die dreiging is er bij een goed verkiezingsresultaat altijd, en toen is het ook gebeurd. Over de positie van een sociaal-democratische partij in deze tijd hoorde je niks meer."

Datzelfde mechanisme kan de partij nu weer treffen. Maar heel bang is de oud-senator er dit keer niet voor. "Je vraagt je altijd af hoe het gaat lopen. Maar ik denk dat het dit keer wel goed gaat. We zijn voor een betrekkelijke ramp gespaard gebleven, de partij heeft met die 38 zetels een optimale kans om zichzelf weer in een krachtige positie te plaatsen. De wijzers staan in de goede richting, nu moeten ze ook nog de goede kant op draaien. Garanties zijn er niet, maar je mag hopen dat ze van de vorige oorlog hebben geleerd. Het wordt hard werken."

Journalist, wetenschapper, bestuurder en politicus
Van den Berg heeft op zijn curriculum vitae maar liefst 35 functies staan. De hoofdlijnen zijn er makkelijk uit te destilleren: journalist, wetenschapper, bestuurder en politicus. Vandaag neemt hij afscheid als honorair hoogleraar (die niet wordt betaald door de universiteit) aan de Universiteit Maastricht, de stad waar hij in 1941 is geboren. Sinds zijn dertigste is hij lid van de PvdA, de wetenschapper geldt er als een vooraanstaand partij-ideoloog, ook vanwege zijn directeurschap van de Wiardi Beckmanstichting (jaren tachtig) en zijn tijd in de Eerste Kamer (jaren negentig). In maart schreef hij nog dat de PvdA, net als het CDA trouwens, in een existentiële crisis verkeert. Hoe beoordeelt Van den Berg de verkiezingsuitslag van de PvdA; betekent de ook voor hem onverwachte groei dat de sociaal-democratie de crisis te boven is, of is de winst louter toe te schrijven aan het succesvolle optreden van Samsom?

Van den Berg: "Het herstel van de PvdA is in veel opzichten de winst van de behoefte bij kiezers aan stabiliteit. Afgelopen zomer was de VVD stabiel. De SP was bezig de grootste te worden en ik denk dat ze dat de kop gekost heeft. Dat die partij misschien de winnaar zou worden, dat vonden veel kiezers nou ook weer niet de bedoeling. Nog voor Samsom op gang kwam, heeft dat een aantal mensen al aan het denken gezet."

Activist
Anders dan in 2002 en 'wonderbaarlijk genoeg' ook in 2006, was die stabiliteit dit keer niet te halen bij het CDA. "Bij de PvdA manifesteerde zich leiderschap dat gericht is op samenwerken in plaats van op splijten. Dat kwam tegemoet aan de behoefte aan stabiliteit. Samsom en zijn team hebben dat buitengewoon knap gedaan. Hij is bovendien voldoende activist om te weten dat hij ergens voor staat. Wouter Bos had dat minder sterk. Dat was ook een frisse jongen, maar je wist nooit wie de echte Bos was. Die vraag heb ik bij Samsom nooit gehad, zelfs niet toen hij een pak en een stropdas ging dragen."

Dat 'ergens voor staan' is in de ogen van de oud-politicus uit Alphen aan den Rijn cruciaal om zetels binnen te halen. De winst van de PvdA is voor hem een bewijs dat de partij ideologisch gezien niet zo leeg is als hij zelf ook weleens heeft gedacht. "Je overtuigt alleen doordat je positie kiest, dat is de regel bij een partij op de vleugel, zoals de PvdA is. Je redt het niet als je geen standpunt hebt. Er moet bij kiezers op de PvdA het vertrouwen zijn dat je keuzes maakt die het beste uitwerken voor de mensen die er maatschappelijk gesproken het minste voorstaan. We kunnen zuiniger zijn op de overheid, maar bij de zorg, de woningmarkt en in het onderwijs moet je mensen beschermen die het zonder overheid niet redden."

Arme gezinnen
De hoogleraar kent die positie uit zijn jeugd. Zijn vader was stoffeerder, en de laatste jaren van zijn loopbaan werkloos. Geld voor een studie was er niet, Van den Berg had naar eigen zeggen nooit kunnen studeren als niet de eerste generaties socialistische en christelijke politici ervoor hadden gevochten dat de universiteit ook toegankelijk werd voor kinderen uit armere gezinnen. "Ik weet wat het is om door een burgerlijk armenbestuur te worden onderhouden, en ik weet wat collectieve regelingen waard zijn voor kinderen die kunnen leren maar die dat van huis uit niet kunnen betalen."

Anno 2012 vindt Van den Berg het voor de sociaal-democratie een opgave de Moderniserungsverlierer te helpen, de mensen die werkloos worden als hun fabriek naar China verhuist. "Het moet onze eer te na zijn dat deze mensen naar de SP gaan, we moeten ze opvangen zonder dat we ze met een bijstandsuitkering thuis laten zitten. Bij de groepen die er maatschappelijk gesproken het minste voorstaan, hebben we terrein te winnen op de SP." En de PvdA moet het kenmerk van een volkspartij behouden, een partij die de intellectuele middenklasse verbindt met die van de werknemers met een smalle portemonnee. "Dat is lastig, omdat een deel van je aanhang de taal niet beheerst. Het grootste gevaar is dat we een partij van links worden, niet dé partij van links. Wij moeten beide groepen bij elkaar houden."

Zelf had Van den Berg liever gezien dat de PvdA was gaan praten met de SP, CDA en D66. Hij begrijpt dat de PvdA nu onderhandelt met de VVD, maar waarschuwt wel dat zijn partij niet weer moet worden 'meegezogen in neo-liberale experimenten', zoals onder de paarse kabinetten met VVD en D66 gebeurde.

Onverwachte vragen
Om ideologisch kleur te behouden, vindt Van den Berg het heel goed dat Samsom heeft aangekondigd geen minister te worden, maar in de Kamer partijleider en fractieleider te blijven. "Wouter Bos had dat ook beloofd, maar werd vice-premier naast Balkenende. Ik vond dat niet verstandig. De PvdA vereenzelvigde zich te veel met het kabinetsbeleid." Hij hoopt dat Samsom hetzelfde gaat doen als VVD-leider Bolkestein onder Paars: vanuit de Kamer kritische en onverwachte vragen stellen, ook aan partijgenoten in het kabinet, ook als dat het kabinet niet uitkomt.

Dat Samsom in de Kamer blijft, wordt sowieso een unicum voor de PvdA: tot nu toe verhuisden de politiek leiders altijd naar het kabinet. "We zijn hier niet in getraind", zegt Van den Berg. "We hebben de neiging de eigen leider zo dicht mogelijk bij de kern van de macht te zetten. Het grootste risico is ons talent om compromissen zo voor te stellen alsof ze in ons verkiezingsprogramma staan. We moeten zeggen: dit wilden wij niet, maar het gebeurt toch. Of: kijk eens, de VVD wilde dit niet, maar het gebeurt toch, dankzij ons. De kleur en de identiteit moeten vanuit de Tweede Kamer komen."

En vanuit de partij - Van den Berg hoopt dat de discussie over de toekomst van de sociaal-democratie, zoals voorbereid door de Wiardi Beckmanstichting, in de hele partij gevoerd zal worden. En dan zonder taboes en zonder wat hij noemt 'de dictatuur van de spindoctors', de voorlichters en adviseurs rond de partijtop, die volgens Van den Berg in de jaren negentig elk debat in de kiem smoorden, bang dat de pers dat zou uitleggen als ruzie en verdeeldheid. Soms ziet hij die houding alweer opduiken. Zegt Cohen dat de PvdA wel een alternatief heeft voor regeren en de VVD niet, hoort hij alweer: moet Cohen dat nu zeggen, is dat handig? "Vreselijk", vindt Van den Berg. "We moeten de openheid terughalen. Het maakt een politiek gezelschap een stuk gezelliger als je eens wat anders mag vinden dan de rest, kiezers verwachten ook helemaal niet dat iedereen het in de partij altijd eens is. In de PvdA moet het een beetje een rommeltje zijn. Ruimte is absoluut bepalend voor de toekomst van de sociaal-democratie."

Van den Berg gaat door met voorspellen, ook al zit hij er geregeld naast
Joop van den Berg is wetenschapper, maar niet van het voorzichtige en saaie soort. In zijn tweewekelijkse column op de website parlement&politiek waagt hij zich regelmatig aan een voorspelling. Deze zomer schreef hij dat CDA-leider Buma het in zich had om de grootste te worden. Hij dacht dat de kiezers de PvdA zouden afstraffen omdat die niet aan het Kunduz-akkoord meedeed. En hij voorspelde dat de kabinetsformatie een chaos zou worden, nu de koningin buitenspel staat. Van den Berg is beslist niet de enige die deze zomer veel Haags onheil op de samenleving af zag komen. Hij is wel een van de weinigen die met de nodige zelfspot toegeeft dat hij er weleens naast zit. "Ik geloof dat ik wel een hele column kan wijden aan alle verkeerde voorspellingen", grinnikt de oud-senator.

Op de vraag of hij met de columns doorgaat nu hij stopt met zijn wetenschappelijke activiteiten, barst hij in lachen uit. "Ja, wrijf het me nog maar eens in! De politiek is onvoorspelbaar geworden, maar natuurlijk ga ik door met voorspellen. Zonder voorspellingen, dat is niks."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden