In de onzichtbare huid van een dienaar

Wat gaan we doen in de meivakantie? Tal van opties! Zoals een Kasteeldiploma verdienen. Of echte kunst kopen in Boijmans.

Wie heeft er thuis nog personeel? Een topkok in de keuken, een kamermeisje dat je uit bad helpt of een chauffeur die je naar school brengt? In Kasteel de Haar, bij Utrecht, is de tentoonstelling 'Personeel op het kasteel' te zien en in de meivakantie zijn er speciale rondleidingen voor kinderen.

Onder de titel 'Deftig Dienen' leren jonge bezoekers alles over het werk van het kasteelpersoneel. Hoe je als kleedster een dame in een chique jurk hielp, wat de tafelbediendes deden bij het diner en waarom je de voeten van de tuinman of de linnenmeisjes niet mocht horen op de personeelstrap.

Kasteel de Haar is met 200 vertrekken en een uitgestrekt landgoed vol tuinen en vijvers het grootste kasteel van Nederland. Honderd jaar geleden was dit het buitenverblijf van de baron en barones van Zuylen van Nijevelt van de Haar, die hier grootse feesten organiseerden voor beroemde gasten. Brechje Manschot, die de kinderrondleidingen organiseert, laat zien waar hun personeel werkte, beneden in het souterrain van het kasteel.

"Het leven hier was net als de Britse televisieserie 'Downton Abbey'. Huispersoneel in die tijd, eind negentiende eeuw, was vaak heel jong en kinderen van twaalf jaar gingen hier al uit werken, omdat er thuis brood op de plank moest komen. Door werkboekjes met aantekeningen van kamermeisjes of de rentmeester weten we precies hoe het hier vroeger toeging. Ook hebben we verhalen gehoord van mensen uit de buurt, van wie de ouders of grootouders op het kasteel hebben gewerkt. Een vrouw vertelde dat haar moeder het haar van Maria Callas mocht kappen. De operadiva was te gast op het kasteel en wilde dat zij het kapsel met sanseveria's versierde!"

Het kasteel is tot het begin van deze eeuw in bezit gebleven van de adellijke familieleden, die ook filmsterren als Gregory Peck, Brigitte Bardot en Roger Moore uitnodigden.

Een nauwe gang in het souterrain leidt naar een keuken vol koperen pannen en een kolenfornuis, waar de koks en patissiers het diner bereidden. "De grote schoonmaak van het fornuis duurde zeventien dagen, zo lazen we in het werkboek van een rentmeester", vertelt Manschot.

Altijd zwarte sokken

Boven in het kasteel laat zij de grote eetzaal zien, met een luxueus gedekte tafel vol bloemen. Wat kunnen kinderen die meedoen met de rondleiding hier zoal leren? "Bijvoorbeeld waar een wijnglas hoort te staan op de deftig gedekte tafel. Tijdens het inschenken mag je hand absoluut niet trillen boven het glas van degene die je bedient." Ze vertelt hoe streng de baron en barones waren voor hun personeel. "De barones stuurde ooit een nieuwe tafelbediende tijdens het diner naar huis, omdat hij witte sokken droeg in plaats van zwarte."

In de lange balzaal naast de eetzaal stond het personeel vroeger met dienbladen vol drank langs de zijlijn. Jongens leren hier hoe je een hogergeplaatste met een kort hoofdknikje begroet en meisjes hoe ze een sierlijke reverence maken. "Maar je mocht als bediende nóóit zelf het initiatief nemen om een gast te begroeten. Dat vond men erg onbeleefd."

Personeel moest liefst onzichtbaar en onhoorbaar zijn. Op de personeelstrappen die naar de slaapvertrekken leiden, lagen vroeger traplopers. "De rijke familie wilde geen last hebben van het geluid van de voetstappen van hun personeel."

Ze opent de deur van de vroegere slaapkamer van de barones. Die is ingericht in weelderige Louis XVI-stijl met roze meubelen en in de badkamer is het ligbad in de grond verzonken. "Als de barones daaruit geholpen wilde worden, trok zij aan het bellenkoord voor het kamermeisje." De baron sliep apart, in een statige, donkere kamer verderop in de gang.

Al waren de baron en barones streng, ze waren goed voor hun personeel. Ook de slaapkamer van het kamermeisje heeft een stevig bed en een eigen badkamer, net als die van de patissier, de kok die de nagerechten maakte. "Ze sliepen niet op een berg hooi op zolder, zoals ook wel gebeurde in die tijd."

De rondleiding eindigt in de kindereetzaal, waar de adellijke kinderen onder de zestien jaar samen met hun gouvernante en kindermeisjes moesten eten, om hun ouders niet te storen. In een vitrine liggen de werkboekjes van het personeel. Op een briefje staat het bedrag dat het linnenmeisje Dina, dat het beddengoed moest verzorgen, verdiende in 1904. "Ontvangen van rentmeester de Greef, de somma van achttien gulden voor loon deze maand maart", staat er in keurig schuinschrift. Kinderen die meedoen met de rondleiding krijgen geen geld maar wel een echt Kasteeldiploma 'Deftig Dienen'.

De kinderrondleidingen zijn elke dag van 27 april t/m 11 mei en zijn geschikt van 4 t/m 12 jaar. Graag vooraf reserveren: www.kasteeldehaar.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden