In de loterij van Babylonië trekt ieder zijn lot

Ger Groot herleest Jorge Luís Borges' 'Fantastische verhalen' Zuid-Amerikaanse 20ste-eeuwse romans

Ger Groot

Tegen het einde van de jaren zestig werd in de westerse literatuur de Latijns-Amerikaanse roman ontdekt. Een continent dat in de letteren tot dan toe hoogstens een marginale plaats had ingenomen, bleek een van de brandhaarden van een vernieuwende en tegelijk hoogst leesbare literatuur. Julio Cortázar, Gabriel García Márquez en Mario Vargas Llosa zouden de belangrijkste namen blijken te zijn van deze Latijns-Amerikaanse boom, waarin de Brazilianen (met uitzondering van Jorge Amado) overigens opvallend ontbraken.

Niet alleen de Spaanse taal verenigde hen, ook hun linkse oriëntatie en een voorkeur voor het fantastische. Dat laatste was nogal wonderlijk, want linkse auteurs koesteren eerder een voorkeur voor een realisme dat in zijn onopgesmukte beschrijving van de werkelijkheid die laatste tegelijkertijd aanklaagt. Maar in Latijns-Amerika staat de fantasie niet tegenover de werkelijkheid, ze behoort daartoe en doortrekt haar - zo zou García Márquez later zeggen.

Zo kon de Uruguayaan Eduardo Galeano in zijn monumentale 'Kroniek van het vuur' uit een mengsel van historie, mythe en fantasie een politiek portret schetsen van vijf eeuwen Latijns-Amerikaanse geschiedenis. De Cubaan Alejo Carpentier bewoog zich vrijelijk door de historie van zijn land in een nu eens kritische dan weer exuberante stijl, en wist in zijn 'Barokconcert' zelfs Scarlatti en Hündel samen te brengen met Louis Armstrong in één groot muzikaal feest. De Uruguayaan Augusto Roa Bastos schilderde in zijn lijvige roman 'Ik de allerhoogste' het klassieke beeld van de Latijns-Amerikaanse dictator en de Mexicaan Juan Rulfo liet in 'Pedro Páramo' zien hoe de Mexicaanse dodencultus levenden en overledenen moeiteloos met elkaar laat verkeren.

Eén aartsvader was deze nieuwe Latijns-Amerikaanse generatie al bijna twintig jaar eerder voorgegaan. In 1951 verscheen de eerste vertaling van een boek van de Argentijn Jorge Luís Borges, in een Franse uitgave. Het heette 'Ficciones' en betekende Borges' doorbraak in binnen- en buitenland, ook al zou het pas ruim twintig jaar later in het Nederlands verschijnen, onder de nogal prozaïsche titel 'Fantastische verhalen'.

Ook daarin leek zich de centrale plaats van het fantastische in de Latijns-Amerikaanse literatuur aan te kondigen. Maar in werkelijkheid waren de 'ficties' van Borges van een heel andere aard dan die van Cortázar of García Márquez, van wie hij de linkse overtuigingen al evenmin deelde. Het ging hem er niet om de werkelijkheid te beschrijven vanuit een ander gezichtspunt. Hij vroeg 'achter' de werkelijkheid terug naar de logica van ons denken en onze taal, en liet zien tot welke absurditeiten die kon leiden wanneer ze tot aan het einde toe consequent werd doorgedacht.

Het was dan ook niet verwonderlijk dat Borges graag geciteerd werd door filosofen die op hun wijze hetzelfde probeerden te doen. Het beroemdste boek van Michel Foucault, 'De woorden en de dingen', begint met de beschrijving van een Chinese encyclopedie, die Foucault rechtstreeks aan Borges (zij het niet aan 'Ficciones') ontleende. In die encyclopedie, zo citeert Foucault, wordt het dierenrijk opgedeeld in dieren ,,a) die de keizer toebehoren, b) gebalsemde, c) tamme, d) speenvarkens, e) sirenen, f) fabeldieren, g) loslopende honden'', etcetera. Voor Foucault was dat een prachtig voorbeeld van de willekeurige wijze waarop wij altijd de wereld indelen, ook al komt onze eigen classificatie ons nog zo vanzelfsprekend voor.

'Ficciones' zit vol met dergelijke fantastische hersenspinsels, zoals 'De bibliotheek van Babel', die alle boeken bevat die met de letters van het alfabet te maken zijn. Verreweg de meeste leveren pure onzin op, maar er staan ook de grootste literaire en filosofische werken in. Helaas zijn zij tussen alle andere boeken onvindbaar, behalve voor wie de catalogus bezit, die natuurlijk ook in die bibliotheek staat (naast ontelbare vele valse catalogi). Borges laat zijn fantasie dus niet los op de werkelijkheid, maar op ons spreken en denken over de werkelijkheid. Dat boek en de bibliotheek daarin de plaats van de wereld zelf hebben ingenomen, is niet verwonderlijk als je bedenkt dat Borges zelf bibliothecaris was.

Met deze boekenfantasie heeft Borges een geheel eigen genre geschapen dat onverbrekelijk met zijn naam verbonden is geraakt. De wereld van boeken, woorden en teksten wordt een universum waarin niets meer vanzelfsprekend is en alles lijkt te vervluchtigen. Want de boeken waarover Borges schrijft, zijn bijna allemaal aan zijn fantasie ontsproten, zoals de Nederlandse sinoloog Wilt Idema moest ervaren. Als Leids hoogleraar Chinese taal- en letterkunde werd hem regelmatig gevraagd waar men terechtkon voor de raadpleging van Borges' Chinese encyclopedie - die niet bestaat.

'De loterij van Babylonië', waarin ieder het lot van zijn eigen leven trekt, en de wonderlijke Pierre Menard, die woord voor woord Cervantes' Don Quichot herschreef en daarmee tóch een eigen meesterwerk creëerde - het zijn allemaal fantasieën uit 'Ficciones' waaraan lezers met een filosofische aanleg de hersenen kunnen scherpen. Maar het zijn ook verhalen die met hun duizelingwekkende mengsel van gekgeworden logica en ongebreideld inbeeldingsvermogen tot op vandaag de fantasie én het leesplezier prikkelen. Juist omdat Borges' verhalen zo abstract zijn, zijn ze voor veroudering bewaard gebleven.

Hoewel Borges in zijn latere werk dit genre ook nog wel be oefende, is het boek waarmee hij tot de wereld doordrong in dat opzicht onovertroffen gebleven. 'Ficciones' is een meesterwerk dat bij iedere herlezing weer net zo verbluffend is als bij de eerste Franse vertaling ervan, toen nog niemand van een Latijns-Amerikaanse boom had gehoord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden