In de hoofdrol: zeearend, bever en stekelbaars

De opvolger van 'De Nieuwe Wildernis', de eerste grote bioscoopfilm over de Nederlandse natuur, geeft een wonderschoon beeld van de natuur in de Nederlandse rivierendelta. 'Holland - Natuur in de Delta' is vooral ook een optimistische film over de kansen van natuurherstel.

Een gele klauw klieft door het water en klapt als een stalen boei om het ronde lijf van een vette paling: lekker hapje voor de jongen van de zeearend. Uit een scheurtje in zijn witte ei piept een ringslangetje tevoorschijn om spoorslags de kortste weg naar het water te zoeken. Een onfortuinlijk stekelbaarsje verzeilt in de tentakels van een hongerige zeeanemoon; alleen zijn staartje steekt nog omhoog als het beeld wegdraait. Het zijn weer oogstrelende beelden die over het filmdoek rollen in de tweede grote bioscoopfilm over de Nederlandse natuur.

Beperkte de filmlocatie voor de eerste, succesvolle film 'De Nieuwe Wildernis' zich tot de Oostvaardersplassen, een geïsoleerd natuurreservaat, voor 'Holland - Natuur in de Delta' is gefilmd op talloze plaatsen in de rivierendelta waaruit Nederland grotendeels bestaat. Het ontstaan van het deltalandschap wordt met behulp van computeranimaties in beeld gebracht. In negen provincies ging het team van EMS Films op zoek naar de karakteristieke bewoners van de natuur in, langs en tussen de grote rivieren Rijn, Maas en Schelde, in het getijdengebied bij hun mondingen en aan de kust.

Mens is aanwezig

In De Nieuwe Wildernis is geen mens te bekennen en is evenmin iets te zien van de ligging van de Oostvaardersplassen, tussen spoorlijn en bebouwing in. Die menselijke aanwezigheid vind je in Holland - Natuur in de Delta wel terug. Er komen rietsnijders in voor, wilgenknotters en een boer die zwemmend een koe uit wassend water redt. Maar ook indirect is de mens aanwezig in de film, zoals in de luchtopnamen van het rivierenlandschap, inclusief door mensen aangelegde bruggen en wegen, en in de technische vindingen waarmee de mens zich tegen het overvloedige water van de delta tracht te beschermen: molens, gemalen, dijken, de deltawerken, sluizen, polders.

In dat Hollandse waterland vonden de filmers vluchten grutto's en lepelaars, zwermende spreeuwen in de avondzon, meerkoeten, kuifeenden, ringslangen, reeën, ooievaars, en onder water snoeken, sepia's, zeepaardjes. Nog veel meer bewoners van de delta kregen ze voor hun lens, maar vijf soorten duiken in de film steeds weer op, in verschillende fases van hun levenscyclus: zeearend, bever, pimpernelblauwtje, haas en stekelbaarsje.

Uit die keus spreekt een optimistische kijk op de kansen die natuurbescherming, natuurherstel en ruimte voor de rivierprojecten bieden om de dramatische neergang van de soortenrijkdom in Nederland voor sommige soorten in positieve richting te keren. Zeearend, bever en pimpernelblauwtje zijn in dit verband succesverhalen.

De zeearend is na eeuwen van afwezigheid op eigen kracht teruggekeerd naar Nederland, waar hij in de Biesbosch, de Oostvaardersplassen, de randmeren en het Lauwersmeer weer kansrijke habitats aantrof om te broeden, hetgeen deze 'icoon van natuurherstel' sinds 2006 met wisselend succes ook doet. Wat bij de opnames van 'De Nieuwe Wildernis' misliep, omdat de zeearend in de Oostvaardersplassen plotseling zijn nest verplaatste naar het moeras, lukte de filmmakers deze keer wel. Vanuit een hoge toren in de Biesbosch, op ruime afstand van het nest, volgden zij twee jongen van witte donskuikens tot - met vallen en opstaan - vliegvlugge jongvolwassen zeearenden.

IJzersterke tanden

Toen het laatste exemplaar in 1826 werd doodgereden langs de IJssel, was ook de bever uit Nederland verdwenen. Vanaf 1988 werd de meester-dammenbouwer geherintroduceerd. Er leven nu weer bevers in onder meer de Biesbosch, de Gelderse Poort, de Blauwe Kamer en de provincie Limburg. Vooral in de Maasvallei, waarheen ook enkele bevers uit de Eifel en de Ardennen op eigen kracht hun weg vonden, gaat het de laatste jaren uitstekend met de bever. In Limburg profiteert het dier duidelijk van de extra natuur die de verbreding van de Maas met zich meebrengt. Bevers zijn schuwe, moeilijk te filmen dieren, maar het is de cameramensen met veel geduld gelukt hun leefwijze vast te leggen: bomen omknagen met hun ijzersterke rode tanden, met uiterste precisie hun vacht verzorgen, paren en baren. Het baren zelf is niet te zien, wel het resultaat: een nestje piepende jonge bevers.

De Moerputten bij Den Bosch, een klein natuurreservaat in het stroomgebied van Dommel, Aa en Maas, is de enige plek in Nederland waar het uiterst zeldzame pimpernelblauwtje leeft. Zo weinig is er nog over van de drassige blauwgraslanden waarin dit kwetsbare vlindertje gedijt. Zonder de grote pimpernel, bloem van het blauwgrasland waarop zij haar eitjes afzet, en de nesten van de moerassteekmier waarin haar rupsen tot wasdom komen, is het pimpernelblauwtje ten dode opgeschreven. In 1990 werd het vlindertje in de Moerputten geherintroduceerd. Dankzij grondwaterverhoging, het afplaggen van vermeste landbouwgrond en het opbrengen van vers blauwgraslandmaaisel wordt het leefgebied van het vlindertje beschermd en vergroot.

Om de cyclus van het pimpernelblauwtje te kunnen filmen, is er een heel mierennest uitgegraven, inclusief rups. Onder laboratoriumomstandigheden is het proces van verpoppen en uitkomen vastgelegd, met permissie van de Vlinderstichting. Onmiddellijk nadat de vlinder uit haar cocon was gekropen, is het nest teruggebracht en het beestje, dat gemiddeld slechts vier dagen oud wordt, snel weer losgelaten in de Moerputten.

Cheeta van de polder

De haas en het stekelbaarsje hebben Nederland nooit verlaten en zijn evenmin bedreigde of kwetsbare diersoorten. Als 'snelste, stoerste en taaiste dier van de delta' verdiende de haas een eigen verhaallijn. Hazen ontberen een hol, ze leven het hele jaar bovengronds, paren en baren in de weilanden van polders en uiterwaarden, blootgesteld aan weer en wind. De 'cheetah van de polder' kan een snelheid halen van 70 à 80 kilometer per uur en de mannen boksen er in paartijd onverschrokken op los.

Even lijkt het mis te gaan met het haasje in het weiland van boer Leen Verkaik in Montfoort. Het drukt zich plat in een strook gras waarlangs een vervaarlijk grote maaimachine zijn werk doet. De boer laat de vluchtstrook staan, maar daar doemt een tweede gevaar op: met lange passen struint een ooievaar het maaiveld af op zoek naar stukjes kikker en andere versgemaaide hapjes. Als de ooievaar angstig dichtbij komt, spurt het haasje weg.

Het stekelbaarsje, dat al tien miljoen jaar in Nederland leeft, wordt gevolgd op zijn jaarlijkse reis van de zoute Noordzee naar het zoete water van zijn paaigronden in het binnenland. Behalve zien te ontkomen aan natuurlijke vijanden moet het dappere visje dijken, dammen, sluizen en andere door mensen opgeworpen barrières trotseren voor het zijn eigen sloot of plas heeft teruggevonden. Het achteropgeraakte stekelbaarsje in de film, dat zijn soortgenoten tussen twee sluisdeuren in de Afgedamde Maas bij Andel ziet doorpiepen maar zelf net te laat komt, brengt dramatisch in beeld waarom uitvoering van het 'Kierbesluit' zo belangrijk is. Want met de Haringvlietsluizen op een kier, heeft het stekelbaarsje vanaf 2018 tenminste één obstakel minder te omzeilen.

De film 'Holland - Natuur in de Delta' gaat op 24 september in première in 150 bioscopen in Nederland.

Nederlandse natuurfilm heeft de wind mee

'De Nieuwe Wildernis' was met 700.000 bioscoopbezoekers een Gouden Kalf en een Rembrandt Award een ongekend succes, en een teken dat er een groot publiek is voor de Nederlandse natuurfilm. Filmers spinnen daar garen bij. Zo is ecoloog en natuurfotograaf Ruben Smit, een van de regisseurs van De Nieuwe Wildernis (na een inhoudelijk en zakelijk conflict met EMS Films) een eigen productiehuis begonnen in samenwerking met de Universiteit Wageningen. Hij werkt aan de driedelige tv-serie 'Levende Rivier', waarin hij per kano een trektocht maakt in het rivierengebied. De serie is in november en december 2015 te zien op NPO2. Over het Wad maakt Smit zowel een speelfilm als een vierdelige tv-serie, die volgens planning voorjaar 2018 klaar moeten zijn.

Ook EMS Films treft voorbereidingen voor een film over de Wadden, die na De Nieuwe Wildernis en 'Holland- Natuur in de Delta' het sluitstuk moet worden van een trilogie over de Nederlandse natuur. Intussen is EMS Films ook begonnen met de opnamen voor 'De wilde stad', een documentaire over het leven van wilde dieren in Amsterdam, die volgens planning eind 2016 in de bioscoop te zien zal zijn.

In de slipstream van het jaarlijkse internationale filmfestival krijgt Rotterdam er een nieuw filmfestival bij, dat geheel gewijd is aan binnen- en buitenlandse natuurfilms. Op dit Wildlife Film Festival zijn van 28 oktober t/m 1 november in filmtheater Cinerama vier dagen lang films en documentaires te zien over de natuur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden