In de hersens van de neuroloog

Voor buitenstaanders ogenschijnlijk normaal doorfunctioneren, maar eigenlijk hersenletsel hebben - zoals neuroloog Ernst Jansen nu aanvoert ter verdediging - is dat mogelijk?

Nadat het jarenlang ging om de hersenen van zijn patiënten, is de aandacht deze maand verschoven naar het brein van oud-neuroloog Ernst Jansen. Onder de naam Ernst Jansen Steur - hij voegde destijds de achternaam van zijn moeder toe - zou hij begin jaren negentig van de vorige eeuw acht patiënten verkeerd beoordeeld hebben, oordeelde in 2014 de rechtbank Almelo, die hem ook verantwoordelijk hield voor de gevolgen bij die mensen - inclusief de zelfdoding van een van hen.

Pas laat in dat rechtbankproces kwam het auto-ongeluk ter sprake dat Ernst Jansen meemaakte in 1990. Een vrij ernstige botsing - hij was flinke tijd buiten westen. Daarna hervatte hij onverdroten zijn werk - maar er volgden dus misdiagnoses. En hij raakte in een persoonlijke crisis: hij scheidde en raakte verslaafd aan medicijnen.

De Twentse rechters die Jansen drie jaar celstraf uitdeelden, hadden wel het beeld van een dokter bij wie iets mis was. Niet alleen die verslaving: psychologen constateerden ook een 'narcistische persoonlijkheidsstoornis' bij Jansen. Het was volgens het vonnis vorig jaar allemaal niet genoeg om hem ontoerekeningsvatbaar te verklaren.

Drie jaar cel, dat hadden weinigen verwacht en Jansen zelf al helemaal niet. Hij ging in beroep en nam een nieuwe advocaat - de bekende Amsterdamse strafpleiter Peter Plasman. Die gooide het direct over een andere boeg. Hij kreeg gedaan dat Jansen nog een keer goed onderzocht werd door een collega-neuroloog. Om te kijken of er in de hersenen van de neuroloog toch nog meer fout zit dan tot nu toe gedacht.

Jansen en zijn advocaat hebben zelf al een grondig vermoeden. De oud-arts zou aan die klap in de auto een 'frontaal syndroom' hebben overgehouden. Het gaat dan om een kneuzing in de twee voorste delen van de grote hersenhelften. Breingebieden die er, volgens de steeds populairdere hersenwetenschappers, bijvoorbeeld voor zorgen dat de mens zich een beetje gedraagt: zijn impulsen beheerst, zich sociaal gedraagt en zich organiseert, bijvoorbeeld een planning maakt.

Bij Jansen zou het daar verkeerd zitten sinds het auto-ongeluk. Die stelling werd bevestigd door neuro-psychologe Metta de Noo. In haar boek, dat vorige week verscheen, beschrijft ze hoe ze Jansen voor het ongeluk kende en hoe hij daarna compleet veranderd bleek.

De neuroloog die woensdag bij het gerechtshof haar rapport presenteerde, ondersteunde dit beeld niet. Ze maakte een scan van de hersenen van de neuroloog, en kan niet zeggen dat hij 25 jaar geleden al ernstige schade opliep.

Terughoudend

Moet zo'n beschadiging wel echt te zien zijn of is het genoeg om iemand flink wat testen af te nemen en te constateren dat 'het niet meer werkt zoals voorheen'? Dat is bij uitstek een vraag aan neurologen, maar die zijn nogal terughoudend als het om hun oud-collega gaat. Voor je het weet is er weer een hoop publiciteit of word je nog jarenlang tijdens het spreekuur gestoord als 'Jansen Steur-expert'.

Binnen de neurologie geldt als vuistregel: wie een (lichte) frontale schade heeft, laat op scans afwijkingen zien. Andersom geldt dat niet: er zijn mensen met afwijkende scans die in de praktijk nergens last van lijken te hebben. Wel is het mogelijk dat de beschadigingen later in het leven alsnog voor problemen zorgen.

Het is dus nodig om direct na een fors - maar ook weer niet enorm traumatisch - ongeluk te kijken of een lichte hersenbeschadiging is ontstaan. Wie een afwijkende scan heeft, moet een half jaar later naar de neuropsycholoog om te kijken of er alsnog iets mis is.

Maar de richtlijn die dat voorschrijft, geldt pas vijf jaar. Bij Jansen is dat niet gebeurd, en zo kan de neuroloog bijvoorbeeld niet vaststellen wat er eerst was: de verslaving of de hersenproblemen? Advocaat Plasman suggereert dat de verslaving het gevolg was van de beschadiging, de aanklager zal het eerder andersom zien.

Of was Jansen voor zijn auto-ongeluk ook al een 'rare vogel' die niet met andere artsen samenwerkte? Dat is moeilijk vast te stellen.

De onderzoekscommissie onder leiding van oud-burgemeester Wolter Lemstra, die een onthutsend beeld schetste van een eigenzinnige dokter bij wie niemand ingreep, heeft het vooral over de jaren na dat ongeluk. In het voordeel van Jansen zou kunnen spreken dat zich ook patiënten hebben gemeld die naar eigen zeggen vroeger juist heel adequaat en prettig door de neuroloog werden behandeld.

Oude beschadiging

Die frontale oude beschadiging die dus niet zichtbaar is op scans: het zou volgens sommige onderzoeken mogelijk kunnen zijn. Of het echt waarschijnlijk is, dat is veel lastiger vast te stellen - zeker omdat het gaat om een auto-ongeluk van een kwarteeuw terug.

Er zijn waarschijnlijk mensen bij wie de gevolgen van een auto-ongeluk niet goed worden herkend omdat ze direct na de klap zelf goed lijken te functioneren. Maar of Jansen een van hen is, kunnen zijn collega-neurologen moeilijk aantonen.

En blijft iemand met een frontale hersenbeschadiging nog verantwoordelijk voor zijn daden?

Daarover geeft Jansen zelf een mening in het boek van Metta de Noo. Hij schrijft haar het 'niet waarschijnlijk' te vinden dat een dergelijke diagnose hem ontoerekeningsvatbaar maakt. Want dat zou volgens hem alleen kunnen als iemand geen enkel inzicht meer heeft in de gevolgen van zijn daden - en dat is bij het frontale syndroom volgens de oud-neuroloog niet het geval.

Volgende maand moet blijken hoe het gerechtshof in Arnhem tegen de hersenen van Jansen aankijkt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden