In de grote steden is de klassenstrijd terug

In drie van de vier grote steden hebben de hogeropgeleiden de macht gegrepen. De kloof loopt niet langer tussen links en rechts, maar tussen hoog en laag, stelt hoogleraar Henri Beunders.

In de vier grote steden is een opmerkelijke verrechtsing opgetreden. De partijen die zeggen voor de lageropgeleiden op te komen - PvdA, SP, PVV, Leefbaar Rotterdam - hebben samen slechts 65 van de 180 raadszetels behaald. Als we D66, GroenLinks, Partij voor de Dieren en ook de VVD rekenen tot de partijen voor de hogeropgeleiden, dan is de verhouding laag-hoog in zetelaantal in Amsterdam 2:3. In Utrecht zelfs 1:3. In Rotterdam en Den Haag zijn de verhoudingen iets meer gelijk. Maar niet 3:1, zoals het eigenlijk zou moeten zijn.

Deze verhoudingen zijn natuurlijk ruwe schattingen. Niemand weet hoeveel laagopgeleide kiezers de PvdA nog over heeft. En evenmin of Leefbaar Rotterdam niet meer hogeropgeleiden telt dan menigeen denkt.

Niettemin, de trend is duidelijk. De hogeropgeleiden hebben, onder aanvoering van D66, de macht gegrepen in drie van de vier grote steden. Terwijl in onze 'Diplomademocratie', die Nederland als geheel volgens de politicologen Bovens en Wille (2009) de afgelopen decennia is geworden, de verhouding hogeropgeleiden versus lageropgeleiden 30:70 procent is. Ongeveer omgekeerd aan de verhouding in grootstedelijke raadszetels dus.

Hoe de ruim 46 procent thuisblijvers zouden hebben gestemd weten we niet. Na de zwevende kiezer is nu de niet-stemmer de 'black box' van de democratie geworden. Maar gezien de nieuwe zetelverhouding is het waarschijnlijk dat de hogeropgeleiden wel en de lageropgeleiden niet zijn gekomen.

Deze oververtegenwoordiging van 'hoog' en ondervertegenwoordiging van 'laag' zou zorgen moeten baren. In de kleine gemeenten trekken de lokale partijen deze scheefgroei recht, maar niet in de grote steden. Afgezien van de lage opkomst is deze scheefgroei op termijn riskant, zo niet explosief. Ook in Den Haag omdat daar D66 de PVV net voor bleef. Dat heel Nederland verontwaardigd is over de 'Minder Marokkanen'-opmerking van Wilders is begrijpelijk en juist, maar het lijkt ook een manier om te laten zien dat 'fatsoenlijk' D66 terecht nu de scepter zwaait.

Afgezien van de scheefgroei in vertegenwoordiging kan de verkiezingsuitslag in de grote steden in meer opzichten een voorbode zijn van een verscherping aan van de klassenstrijd tussen 'hoog' en 'laag' die met de 'opstand der burgers' in 2002 begon. Sterker, D66 kan de huidige winst snel als een boemerang in het gezicht terugkrijgen. Waarom? Omdat zij de partij wordt die al die decentralisatie zal moeten doorvoeren, iets waar Pechtold zich trouwens met zijn 'constructieve oppositie' ook medeverantwoordelijk voor heeft gemaakt. Nu staat de partij bekend als warm pleitbezorger van beter onderwijs en meer kunst en cultuur, maar minder om het leveren van goede zorg in de buurt.

Wie zal over enige tijd die wellicht groeiende boosheid weten te verzilveren? De SP? Misschien. De partij heeft stevig voet aan wal gekregen in de grote steden - behalve in Den Haag waar de PVV veel populairder is. Dit laatste bewijst eens te meer dat de kloof niet langer loopt tussen links en rechts maar tussen hoog en laag. Bij de Europese verkiezingen op 22 mei zal dit wederom duidelijk worden. SP en PVV tegen euro en Europa, de rest halfbakken voor.

Zo lang de PvdA in de nationale regering zit, zullen ze moeite hebben om lokaal terug te komen. Zal dan de boosheid en onvrede richting SP gaan? Misschien. Maar de PVV houdt de SP klein in Den Haag, en in Rotterdam heeft Leefbaar bijna drie keer zo veel zetels. Maar dat Leefbaar nu al vier keer op rij een hele goede score bereikt, kan misschien een extra stimulans zijn voor de oprichting van lokale partij in de hoofdstad.

Hoe dan ook, in 2002 was er 'de opstand der burgers', nu is er de verovering van de citadel der steden door de fatsoenlijke, doorgeleerde burgers en studenten. Als ik hen was, zou ik me maar opmaken voor een nieuwe aanval van buiten 'de ring'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden