In de gevangenis, daar hoorde Richard Nixon thuis

'Watergate', morgenavond, Nederland 3, 20.15 tot 0.28 uur.

Vier jaar later, als de Britse journalist David Frost hem vraagt naar de rechtvaardiging van zijn handelwijze geeft de voormalige president een kenmerkend antwoord: 'Iedere advocaat houdt dat zijn cliënten voor'. Vanaf het moment dat hij weet kreeg van 'Watergate' was Nixon geen staatshoofd, wiens belangrijkste opdracht het volgens zijn ambtseed is om de grondwet te verdedigen, maar een ordinaire advocaat van kwade zaken.

Vijf weken geleden, nadat Nixon aan de gevolgen van een beroerte was overleden, rolden de Amerikanen, en vooral die uit het Washingtonse machtscentrum, over elkaar heen om maar uit de doeken te doen hoe de oud-president bij zijn verscheiden absolutie verdiende voor zijn zonden. De vijfdelige BBC-documentaire 'Watergate', die de VPRO morgenavond in één aaneengesloten ruk vertoont, maakt nogmaals duidelijk dat die kwijtschelding helemaal niet voor de hand ligt.

Achteraf bezien heeft Nixon zijn leven lang zijn handen dicht mogen knijpen dat zijn adviseurs bij zijn aftreden in augustus 1974 een onbeperkt pardon bij elkaar hebben gesjoemeld met de nieuwe president Gerald Ford. Een klein beetje minder van statuur voorziene Amerikaan was zonder mankeren achter de tralies verdwenen. Want daar, tussen al die andere Watergate-boeven die al de gevangenis waren ingegaan, hoorde Nixon natuurlijk thuis. In de bijna 250 minuten film van de BBC levert Nixon de argumenten voor die opvatting in ruime mate aan.

Of de VPRO er verstandig aan heeft gedaan de vijf delen 'Watergate' op één avond uit te zenden kun je je afvragen. De kans is groot dat alleen echte liefhebbers van het genre de vertoning uitzitten; de rest nokt af of schuift de langst voor handen zijnde videoband in de recorder onder het motto: 'Voor als ik eens dik in mijn tijd zit'. En dat is zonde, want de BBC heeft uit de research van journalist Fred Emery, die destijds in de Amerikaanse hoofdstad bureauchef was van de (Britse) Times, weer een fraaie documentaireserie weten samen te stellen.

'AFVAL' De tweede samensteller van de serie is Norma Percy, die twee jaar geleden ook verantwoordelijk was voor de (alom geprezen) serie Second Russian Revolution, over het afscheid van de Sovjet-Unie van het communisme. Volgens een vraaggesprek met de VPRO Gids is Percy 'redelijk tevreden' over de Watergate-reeks. Dat Nixon, in tegenstelling tot vrijwel alle betrokkenen, geen medewerking aan het project wilde verlenen viel natuurlijk tegen. Maar dat feit werd deels goedgemaakt door de beschikbaarheid van 21 uur nog niet gepubliceerd materiaal dat in de BBC-archieven was verdwenen als 'afval' van het vraaggesprek van David Frost. Veel van dat restmateriaal sloot nauw aan op de filmbeelden en de gesprekken die Emery de afgelopen jaren heeft gevoerd met de hoofdrolspelers.

Dat de apotheose van het Watergate-schandaal inmiddels bijna zijn twintigste verjaardag viert heeft nog meer nadelen. Sommige kopstukken van toen waren al overleden toen Emery en Percy aan het project begonnen. Dat geldt bijvoorbeeld voor de voorzitter van de onderzoekscommissie van de Senaat, Sam Ervin uit North Carolina. De fans moeten het nu doen met enkele karakteristieke archiefbeelden en wat geluidsband, met daarop de prachtige vette Dixie drawl van de destijds al bejaarde senator. En ook met Leon Jaworski, de conservatieve Texaanse speciale aanklager op wie Nixon zijn hoop vestigde toen het net zich steeds nauwer om hem ging sluiten, kan alleen nog worden opgevoerd met slechte filmbeelden uit een universiteitsarchief.

John Mitchell, eerst minister van justitie en vervolgens voorzitter van het comité voor de herverkiezing van de president, leeft ook al zes jaar niet meer. Hij kan zonder enig verweer aan de schandpaal worden genageld, een plek waar ook hij trouwens uitstekend past. Bob Haldeman, de stafchef van het Witte Huis, kon nog langdurig worden geïnterviewd, maar overleed voor de serie, enkele maanden geleden, klaar was.

Niet duidelijk wordt waarom Rosemary Woods geen medewerking heeft verleend. Woods was de secretaresse van Nixon, die wereldwijde bekendheid kreeg door het gat van 18,5 minuten op de geluidsbanden van alle gesprekken die er in het Oval Office, de werkruimte van de president, waren gevoerd. De bijna maniakaal wantrouwige Nion liet alle gesprekken, ook de vertrouwelijke, vastleggen om te zien of er ergens tegen hem werd samengezworen.

Tegenover de commissie voor justitie uit het Huis - die overigens wordt geholpen door een even in beeld komende, dan ongeveer 25 jaar oude Hillary Rodham, compleet met jaren zestig bril - hield Woods vol dat ze de 18,5 minuten had uitgewist door per ongeluk het pedaal van de dictafoon ingedrukt te houden terwijl ze een telefoongesprek voerde. Bij een demonstratie in haar kantoor hoe dat precies in zijn werk was gegaan moest de secretaresse zich bijna in een hernia wringen om aannemelijk te maken dat er inderdaad zoiets was gebeurd. Een foto van het 'slangemens' Woods haalde zelfs de cover van Newsweek.

Vrijwel alle medewerkers van Nixon die hun aandeel hadden geleverd aan het Watergate-schandaal zijn, na eerst een korte of lange tijd in de gevangenis te hebben doorgebracht, gerehabiliteerd. John Ehrlichman, destijds adviseur voor binnenlandse zaken, is tegenwoordig milieujurist in Atlanta en John Dean, de juridische adviseur en belangrijkste getuige à charge, was eerst bankier op Wall Street en houdt zich nu samen met zijn vrouw Mo bezig met een smaadproces over een Watergate-boek.

E. Howard Hunt, een van de breinen achter het inbraakplan in het Watergate-gebouw, schrijft spionageboeken en Gordon Liddy, het andere brein, drijft zijn eigen radio-station in de regio Washington. Daarop heeft Liddy een talkshow die zich vooral richt op zeer conservatief Amerika. Nogal wat boeven hebben zich in de gevangenis in de armen van de godsdienst gestort. Charles Colson, ook al een oud-adviseur, is evangelist en James McCord, chef beveiliging, doet iets soortgelijks. Jeb Magruder, destijds de tweede man in het herverkiezingscomité, is nu presbyteriaans predikant. Hij wordt, wat potsierlijk, in een kerkbank geïnterviewd, compleet met liturgische stola.

ZO GEK ALS EEN DEUR Liddy is een onmisbare figuur in 'Watergate', omdat hij nog steeds de indruk wekt zo gek als een deur te zijn. Hij is zo'n beetje de enige die zich niet beter voordoet dan hij destijds was. Smakelijk vertelt hij van zijn plan om een bomaanslag te plegen op het Brookings-instituut, een bolwerk van vooruitstrevende Democratische wetenschappers en dus het hoofdkwartier van de vijand.

Samen met Hunt toog hij naar Californië om daar de psychiatrische dossiers te stelen van Daniël Ellsberg, een medewerker van het Pentagon, die de president de voet dwars had gezet. Omdat Liddy en Hunt niet mochten worden herkend liepen ze in de brandende zon door Los Angeles, allebei zwetend onder een pruik, de een met een bril min 35 en mank lopend, de ander met een stemvervormer achter de wangen.

Liddy meldt ook dat de keur aan vuile trucs tegen de Democraten en andere vijanden van het Witte Huis waren samengebracht onder 'het edelstenenproject'. Alle plannetjes kregen de naam van een edelsteen mee. Liddy: “We hadden er zoveel dat we al snel moesten overgaan op halfedelstenen en uiteindelijk bij kolen, ijzer en hout uitkwamen.” Aan een ander plan hangt een duur prijskaartje en als zijn betaalmeesters hun bedenkingen hebben, reageert Liddy met het verweer: 'Maar het zijn de beste meiden van Baltimore!'

Als de filmopnamen al niet het beeld bevestigen of versterken van een Witte Huis waar alle democratische regels aan de laars worden gelapt, dan doet Nixon het zelf wel met uitspraken als 'Als de president iets doet is het per definitie niet onwettig' en 'Als ze naar Watergate vragen dan moet je maar doen of het een samenspel van vergissingen was'. Geen wonder dat Nixon begin augustus 1974 alle 38 leden van de commissie van justitie uit het Huis tegenover zich vindt, inclusief de meest loyale Republikeinen, van wie er één op een persconferentie bijna huilend zijn vertrouwen opzegde.

Norma Percy en Fred Emery hebben niet alleen een zeer gedegen werkstuk in elkaar gezet, ze komen in de serie ook nog met een paar tot nu toe niet openbaar gemaakte bijzonderheden. Zo is er het memo, waarin de top van het herverkiezingscomité de vuile trucjes van Liddy goedkeurt en het schrijven van Ehrlichman, waarin hij zegt dat alles tegen Ellsberg mag, zolang het spoor maar niet naar het Witte Huis leidt. De uitsmijter van de serie is een advies van de net afgetreden Nixon aan zijn voormalige medewerkers, dat met weinig moeite het politieke grafschrift van de president kan heten: 'Anderen mogen je haten, maar ze zullen niet winnen, tenzij je hen ook haat. Op dat moment richt je jezelf te gronde.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden