Recensie

In de Gazastraat is ze geen mens meer

‘Acht maanden in de Gazastraat’ is geïnspireerd door het eigen leven van Hilary Mantel. Beeld Walter Mc Bride/Getty Images

Hilary Mantel schreef al in 1988 een roman op basis van haar ervaringen als expat in Saudi-Arabië. Het boek is nu vertaald.

‘U bent een vrouw”, zegt de steward van het vliegtuig dat Frances Shore naar Saudi-Arabië brengt, “geen persoon meer.” Hij biedt haar een glas champagne aan. Nu kan het nog. Straks, in haar nieuwe thuisland, wordt het lastig om een druppel alcohol te bemachtigen.

Het zijn de jaren tachtig. In Hilary Mantels roman ‘Acht maanden in de Gazastraat’ volgt Frances haar echtgenoot, die een erg goed betalende klus heeft bemachtigd in de stad Djedda. Zelf zal Frances, die cartografe is, er waarschijnlijk niet aan het werk kunnen. Saudi-Arabië doet niet aan plattegronden: “De straten bevinden zich alles bij elkaar nooit langer dan een paar weken op dezelfde plek.” Maar vóór alles is ze daar een vrouw, zoals de steward haar al heeft ingewreven.

In Djedda zitten vrouwen binnen. Achter gordijnen van ‘gebreide havermoutpap’. Soms heeft hun verblijf een raam, maar vaak ook alleen maar muren. Vrouwen mijden hun medebewoners van de flat, gaan niet in hun eentje de straat op, en ook niet met een man met wie ze niet getrouwd zijn. Dus ook niet een taxichauffeur, een buschauffeur, wie dan ook die je ergens heen zou kunnen brengen.

“Hoi Andrew”, groet Frances haar echtgenoot na korte tijd, “ik ben een monster zonder waarde.”

Eigen leven

‘Acht maanden in de Gazastraat’ is geïnspireerd door Mantels eigen leven. In werkelijkheid woonde ze zo’n vier jaar in Djedda. Ze was toen al schrijfster, dus had in elk geval een bezigheid. Het boek laat zien hoe ze die periode vermoedelijk heeft volgehouden: door deze vreemde wereld níet de hare te laten worden. Distantie dus, gecombineerd met ironie. Vooral in het begin van het boek blijven de luiken letterlijk en figuurlijk dicht. Een heel goede zet, blijkt verderop: als lezer ben je dusdanig meegegaan in Frances’ vervreemding dat de langzaam onthulde realiteit met extra kracht binnenkomt.

De meeste expats, en ook hun echtgenotes, verdragen het ingeperkte leven in Djedda met het vooruitzicht op gouden bergen. In de tussentijd behelpen ze zich met illegaal zelfgestookte drank en de nodige ‘feestelijke’ avondjes die vooral een wedstrijd zijn in zo denigrerend mogelijk over moslims praten. Tot ongenoegen van andere westerlingen begint Francis om te gaan met Saudische vrouwen. Daarmee zet ze de al massieve cultuurclash verder op scherp.

Thriller

Wanneer Frances niet alleen haar ramen en deuren opent, maar ook haar ogen, krijgt ‘Acht maanden in de Gazastraat’ bovendien een thrillerachtig randje. Wat gebeurt er in dat ene huis waar zogenaamd niemand woont? Met welke zaken houdt de ogenschijnlijk zo vrome buurman Raji zich bezig? Mantel verweeft continu zichtbare en onzichtbare dreigingen. Dat vrijwel de hele omgeving van Frances erin slaagt die weg te redeneren (‘Dat mensen zich gedragen alsof ze iets te verbergen hebben betekent nog niet dat het zo is’) maakt de sfeer alleen maar sinisterder.

Als Frances nog niet zo lang in Saudi-Arabië is, probeert Andrew haar uit te leggen dat in de islam persoonlijke ondeugden niet bestaan. Een privé begane zonde (een moord, een diefstal, een ontbloot stuk arm) is altijd een misdrijf tegen de hele gemeenschap. Voor Frances is dat onacceptabel, ook al omdat ze er niet, zoals haar seksegenotes, als ‘zwarte zoutpilaren’ bij wil zitten. Voor Andrew is het alternatief heel simpel: dan blijf je gewoon binnen, in je eigen wereld. Maar Frances heeft daar niet genoeg aan, en uiteindelijk beschadigt de tegenstelling in waarden waarin de echtgenoten leven hun huwelijk.

Klimmen

Tijdens het lezen van ‘Acht maanden in de Gazastraat’ moest ik geregeld aan Ettore Scola’s film ‘Una giornata particolare’ denken. In een flatblok in Rome leeft ieder zijn eigen ingesloten leven. Alleen op het dak, waar de was wordt opgehangen, is er uitzicht op de rest van de wereld. Daar vindt de werkelijke verbinding tussen mensen plaats.

Iets dergelijks gebeurt in Hilary Mantels boek. Als een magneet wordt Frances naar het dak getrokken, waar soms een vrouw zit te huilen, waar je de omgeving kunt bestuderen zonder zelf zichtbaar te zijn, waar dingen gebeuren die het daglicht niet kunnen verdragen. Want de bewoners van Djedda zijn ook maar mensen.

Tijdens een interview bij ‘Hier is… Adriaan van Dis’ vertelde Mantel onlangs dat haar centrale thema ‘klimmen’ is. Van de plaats waar je vandaan komt naar een waar je naartoe wilt. ‘Acht maanden in de Gazastraat’ verhaalt tijdloos van een plaats waar klimmen niet mogelijk is. Waar je aan dadendrang en idealen bijna niets hebt. Gelukkig had Mantel, anders dan hoofdpersoon Frances, haar pen en papier.

Tekst loopt door onder afbeelding

Beeld RV

Hilary Mantel
Acht maanden in de Gazastraat
Vertalers: Harm Damsma, Niek Miedema.
Atlas Contact; 351 blz. € 21,99

Hilary Mantel: Prijzen en controverses

Hilary Mantel (Glossop, 1952) won kasten vol prijzen met haar romans. Vooral haar historische cycli, over de Franse revolutietijd en het regime van Hendrik VIII, zijn wereldwijd succesvol. Als enige schrijver won ze twee keer de Man Booker Prize voor twee delen uit één serie: de eerste twee delen van haar trilogie over Thomas Cromwell: ‘Wolf Hall’ en ‘Het boek Henry’.

Mantels jongste titel, de verhalenbundel ‘De moord op Margaret Thatcher’, verscheen in de zomer van 2014. In het titelverhaal beschrijft Mantel hoe het Britse staatshoofd in 1983 had kunnen worden doodgeschoten, ook al is zij “voor zover jij weet, doorgegaan met leven tot ze stierf”. Die verzonnen politieke moord deed in Engeland veel stof opwaaien, tot een bijna-vervolging aan toe. Enige controverse volgde eerder ook op Mantels lezing in het British Museum waarin ze kritiek leverde op het feit dat de hertogin van Cambridge, Kate Middleton, alleen maar een ‘karakterloze paspop’ mocht zijn. In afwachting van het derde en laatste Cromwell-deel, dat in 2018 verschijnt, bracht Atlas Contact de laatste jaren eerdere Mantel-titels uit. Na het autobiografische ‘De geest geven’ is nu ‘Acht maanden in Gazastraat’ (1988) in het Nederlands vertaald.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden