In de gang wachten de Jezussen

Wie na het Vaticaans Concilie in de jaren zestig met lede ogen aanzag hoe de heiligenbeelden uit de katholieke kerken werden verwijderd, kan in Kranenburg zijn hart ophalen. In de Antoniuskerk zijn meer Maria's, Jezussen en Jozefs dan er mensen in de kerkbanken passen.

Kleine Maria's staan in vitrines, de grote exemplaren pronken tegen de witgekalkte muren van de grote neo-gotische Antoniuskerk in het Achterhoekse kerkdorp Kranenburg, nabij Vorden. Het aantal beelden van Jezus' Heilig Hart is niet te tellen en overal glimlachen Theresia's van Lisieux je toe.

De kerk is bedolven onder deze typisch katholieke volksdevotie, zelfs de banken zijn aan weerskanten gesloopt om meer ruimte te bieden. Dit Museum voor Heiligenbeelden is echter niet uitsluitend het domein voor roomse gelovigen, zegt Harry van Rijn, bestuurslid van de stichting Vrienden van de kerk op de Kranenburg. ,,Laatst kwamen hier een paar gereformeerde dames die graag een Mariabeeld wilden kopen. Vroeger was zoiets ondenkbaar, goddeloos.'' Van Rijn, van huis uit protestants, wordt er ook nu nog door sommige gelovigen op aangesproken. ,,Maar als je weet hoeveel betekenis deze heiligen voor de mensen hebben, dan mag je je best doen ze een goede plek te geven.'' Het verbaast hem niet dat ook veel niet-katholieken komen: ,,Ik denk dat mensen op zoek zijn naar mystiek die ook in de protestantse kring verloren is gegaan''.

Het streven naar een nieuw onderkomen voor heiligenbeelden is echter niet de voornaamste reden voor het ontstaan van het museum, twee jaar geleden. Door de kerkelijke leegloop moest de Antoniuskerk worden gesloopt; door het initiatief hier een 'rustplaats' voor heiligenbeelden te beginnen, kon het gebouw van de ondergang worden gered. Driehonderdvijftig beelden zijn inmiddels verzameld, van zeventig verschillende heiligen.

De collectie biedt vooral huis-, tuin-en keuken-heiligen, de beelden die in de huiskamer, slaapkamer of kloosters stonden. Zo stond het beeld van Isidorus van Madrid, de heilige landbouwer, in de kamer van een boerderij op het Vlaamse platteland. Bisdommen hadden jaren geleden er bij parochies en kloosters al op aangedrongen geen kerkelijk bezit meer van de hand te doen. Veel kloosters hadden hun heiligen inmiddels op zolders of in kelders opgeslagen. ,,Wij hebben kloosters en parochies aangeschreven of zij nog heiligenbeelden hadden. De mensen waren allang blij dat hun heilige uiteindelijk een goede bestemming kon krijgen en niet in een café of discotheek zou belanden'', zegt voorzitter Bart Hartelman.

Het museum telt een paar kostbare pronkstukken, zoals een eikenhouten Mariabeeld van tweeënhalf meter hoog en ruim anderhalf meter breed uit een klooster in Limburg. Ook zijn enkele heiligen uitgevoerd in de sobere Jugendstil. De andere beelden zijn relatief jong én goedkoop, zoals een Jozef van drieduizend gulden - een van de weinige zelf aangeschafte heiligen. ,,Sommige beelden moeten zeker twee eeuwen oud zijn, maar dat weten we niet zeker'', zegt Van Rijn. ,,Eigenlijk moeten we een vakkundige laten komen, maar dat is weer zo kostbaar. Wat in het taxeren van deze collectie, zijn we leken.''

De stichting wil geen museum worden van 'hoog niveau', zeggen de mannen. ,,We geven geen twee ton uit voor een beeld, daarvoor hebben we de middelen niet. Als je zo'n collectie wilt beginnen, moet je een stuk kennis hebben en een conservator. Wel leggen we de volksdevotie van anderhalf eeuw vast. We willen niet dat de rijkdom van beelden in de kerk en het gezin verloren gaat.''

Vooral oudere katholieken raken ontroerd als ze hier opnieuw de heiligen uit hun kinderjaren ontmoeten. Zo schreef een vrouw dat het haar oude roomse hart weer eens goed deed om in vroegere sferen te verkeren.

,,Antonius, Franciscus, Theresia, Pastoor van Ars, ik ken ze uit mijn jeugd'', zegt Hartelman. ,,Bij ziekte en overlijden werd het Heilig-hartbeeld erbij gehaald, die stond op de slaapkamer. De heiligen speelden een grote rol in ons gezin.''

Kunstliefhebbers zal het museum niet veel trekken, deze volksdevotie brengt het oude roomse bestaan -waar de heiligen onlosmakelijk bij horen- vol nostalgie tot leven: hun vrome vrome wandel, hun soms trieste einde, de beloftes.

De collectie in de Antoniuskerk blijft groeien. In een smalle gang liggen Jezussen op de werkbank te wachten op een plaats in de kerk. Aan de muur is geen plek waar geen kruisbeeld hangt. Ook krijgt de stichting boeken en habijten. ,,Iemand gaf ons vierhonderd wijwaterbakjes. Wel aardig, maar wat moeten we ermee? We hebben voor de kerststallen al geen ruimte.''

Tijd voor een strengere selectie van de aangeboden beelden? ,,Als we de beelden in bruikleen krijgen, zijn we al kritisch, nog meer als het om koop gaat'', zegt Van Rijn. ,,Maar wat mensen ons schenken nemen we aan. Er zijn soms heel mooie Maria's bij. Dan doen we de minder mooie aan de kant.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden